Αρχείο κατηγορίας ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

»Πίσω από τον μπερντέ.»

Μιχάλης Ιερωνυμίδης, Πίσω από τον Μπερντέ. Ηχητικά και οπτικά τεχνάσματα στο ελληνικό θέατρο σκιών, Εκδόσεις Άμμος, Αθήνα 1998,σελ.189. Διαθέτει εικονογραφικό υλικό με φιγούρες, με σκηνές παραστάσεων, με διάφορα αντικείμενα καραγκιοζοπαικτών που χρησιμοποιούνται στις παραστάσεις και με ζωγραφιές του ελληνικού θεάτρου σκιών.

''Το εξώφυλλο του βιβλίου του Μιχάλη Ιερωνυμίδη. Προφανώς η φωτογραφία αποτυπώνει μια μαγική στιγμή πίσω από τον μπερντέ: Ο Γιώργος Χαρίδημος παίζει το ''Καταραμένο φίδι'' στο Δημοτικό Θέατρο του Μοσχάτου(1993, χειμώνας)
»Το εξώφυλλο του βιβλίου του Μιχάλη Ιερωνυμίδη. Προφανώς η φωτογραφία αποτυπώνει μια μαγική στιγμή πίσω από τον μπερντέ: Ο Γιώργος Χαρίδημος παίζει το »Καταραμένο φίδι» στο Δημοτικό Θέατρο του Μοσχάτου(1993, χειμώνας)

Ο Μιχάλης Ιερωνυμίδης προσπαθεί σε αυτό το βιβλίο να δημιουργήσει μέσα στις άκρες την ατμόσφαιρα που υπάρχει πίσω από τον μαγικό μπερντέ του θεάτρου σκιών, στον κόσμο της τέχνης των καραγκιοζοπαικτών. Θα έλεγα πιο ποιητικά ότι αυτό το βιβλίο του Μιχάλη Ιερωνυμίδη »εισβάλλει» πίσω από το μαγικό πανί των σκιών, στην χώρα των καραγκιοζοπαικτών. Ερωτήματα που μας δημιουργούνται όταν βλέπουμε μια παράσταση θεάτρου σκιών όπως »Πώς το έκανε αυτό;» ή »Μαγικό κόλπο ήταν αυτό;» μπορούν να απαντηθούν σε αυτό το βιβλίο που προδίδει, θα έλεγα αστειευόμενος, τα μυστικά κόλπα των καραγκιοζοπαικτών. Η αλήθεια είναι ότι οι καραγκιοζοπαίκτες του περασμένου αιώνα(20ου αιω.) ένιωθαν αρκετά ενοχλημένοι αν κάποιος μαρτυρούσε τα κόλπα τους που θεωρούσαν ότι ήταν τα κύρια όπλα τους που κρατούσαν την τέχνη του Καραγκιόζη μαγική και σπουδαία. Επιστρέφοντας όμως στο σήμερα, αντιλαμβανόμαστε ότι οι καραγκιοζοπαίκτες είναι πιο ανεχτικοί σε αυτό το ζήτημα και πέρα από το ότι επιτρέπουν στα παιδιά(μικρά και μεγάλα καθώς όλοι είμαστε παιδιά) να δουν τον μπερντέ στην εσωτερική μεριά του, της δημιουργίας, ακόμα και οι ίδιοι προδίδουν τα κόλπα τους ευκολότερα από τα παλαιότερα χρόνια.

Επιμένοντας τώρα στο θέμα του βιβλίου, θα αναφέρω πιο αποκαλυπτικά σημεία. Το βιβλίο είναι χωρισμένο τυπικά σε τρία μέρη:
1ο μέρος: ηχητικά τεχνάματα,
2ο μέρος:οπτικά τεχνάσματα,
3ο μέρος:οι εφευρέσεις των καραγκιοζοπαικτών

Aλλά εγώ θα το χωρίσω σε τέσσερα καθώς θεωρώ οργανικό μέρος του βιβλίου και τον πρόλογο του σημαντικότατου καθηγητή λαογραφίας Μ.Γ.Μερακλή που δείχνει την αγάπη του προς αυτό το βιβλίο και την ποιότητα του ως μελέτημα.Πιο συγκεκριμένα, Ο Μιχάλης Μερακλής δηλώνει στον πρόλογο του ότι για πρώτη φορά συγκεντρώνεται συστηματικά σε αυτό το βιβλίο του Ιερωνυμίδη το πολύτιμο οπτικοακουστικό υλικό του θεάτρου σκιών και εντούτοις των παραστάσεων του.Επίσης ο Μιχάλης Μερακλής εκφράζει την απόψη του, σε σχέση με την ουσία του βιβλίου, σε δύο κομμάτια: Πρώτον, αναφέρει ότι ο Καραγκιόζης δεν ήταν ένα απλό θέαμα σκιών, ήταν ένα λαϊκό δρώμενο και δεύτερον ότι το βιβλίο προβάλλει με το πολύτιμο υλικό του είναι η ικανότητα του καραγκιοζοπαίκτη να φτιάχνει οτιδήποτε με οτιδήποτε. Στη συνέχεια προτιμώ να δώσω ένα παράδειγμα από τα τρία κεντρικά μέρη του βιβλίου.

Όσον αφορά τον ρόλο του ήχου στο θέατρο σκιών θα αναφέρω το παράδειγμα των »χτυπημάτων στην πόρτα»: «Μια σκηνή που επαναλαμβάνεται σε πολλά έργα του θεάτρου σκιών είναι το χτύπημα της πόρτας, το οποίο αποδίδεται ηχητικά από τον βοηθό του καραγκιοζοπαίκτη ο οποίος χτυπά μια λαβή φιγούρας στην άκρη της ξύλινης λυχναροθήκης παρακολουθώντας την κίνηση της φιγούρας που κρατά ο μάστορας.(σελ.30 του βιβλίου)»

Από τα οπτικά τεχνάσματα θα επιλέξω το κομμάτι των »κεριών»: «Στο τέχνασμα αυτό ο βοηθός κόβει μια μικρή λουρίδα λαμαρίνας και τη λυγίζει σε ορθή γωνία. Τη μια της πλευρά τη βιδώνει στο προτεταμένο χέρι της φιγούρας και στην άλλη πλευρά της λαμαρίνας(που είναι παράλληλη με το έδαφος) κάνει μια μικρή τρύπα στην οποία προσαρμόζει κάθετα ένα μικρό κερί. ‘Ετσι, όταν η φιγούρα βγαίνει στη σκηνή φαίνεται ότι κρατάει κερί και μάλιστα αναμμένο!(σελ. 101 του βιβλίου).»

WP_20140730_002

Σχετικά με την εφευρετικότητα των καραγκιοζοπαικτών επέλεξα την σούστα και κυρίως την πιο εξελιγμένη περιστρεφόμενη σούστα: Πράγματι είναι σημαντική η εφεύρεση, γιατί δίνει τη δυνατότητα στη φιγούρα να στρέφεται πότε δεξιά και πότε αριστερά, ανάλογα με την ανάγκη της στιγμής. Αυτό επιτυγχάνεται με ένα σύστημα μεντεσέ που συνδέει την φιγούρα με την λαβή. Στη εικόνα που ακολουθεί φαίνεται καθαρά η σημαντικότητα και η χρησιμότητα της περιστρεφόμενης σούστας σε σχέση και με τις προγονικές της σούστες.

WP_20140730_004

Νομίζω ότι έγινε κάπως κατανοητό πως περίπου μαγεύει ο Καραγκιόζης και ο καραγκιοζοπαίκτης. Βέβαια, εδώ παραθέτω ένα απλό κείμενο το όποιο δεν μπορεί να αντικαταστήσει επ΄ουδενί την μαγική ατμόσφαιρα μιας παράστασης θεάτρου σκιών, που κυριολεκτικά μόνο στην κάθε παράσταση μπορεί να κριθεί ότι λέγεται θεωρητικά για το θέατρο, γιατί σίγουρα αν κάτι δεν πάει καλά πρέπει να αναθεωρήσουμε την θεωρία καθώς στην πράξη δεν υπάρχει λάθος και σωστό παρά μόνο ζωντάνια και πάθος. Προσωπικά εγώ διαβάζοντας το βιβλίο συνειδητοποίησα πόσο συστηματική ,λεπτομερής και καλλιτεχνική είναι η τέχνη του θεατρού σκιών πίσω από το μπερντέ. Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά βέβαια διακρίνονται και από τους θεατές και καταχειροκροτούνται στις παραστάσεις μπροστά από τον μπερντέ. Αλλά πίσω από το πανί των σκιών υπάρχει ένα εργαστήρι που ανανεώνεται συνεχώς από μία σοβαρή και μετρημένη δουλειά, αλλά όμως και από έναν φευγαλέο αυτοσχεδιασμό. Αυτά τα συστατικά υπάρχουν, συμβιώνουν και δημιουργούν ανελιπώς και ταυτόχρονα μέσα στο μυαλό και στην ψυχή του καραγκιοζοπαίκτη και των βοηθών του στις παραστάσεις.

Θάνος Γκιόκας

Advertisements

«Το Κουκλοθέατρο και το Θέατρο Σκιών ως παιδαγωγικό μέσο για παιδιά»

Στα πλαίσια του μαθήματος της Παιδαγωγικής, μας ανατέθηκε η εξής εργασία:  «Αναζήτηση, μελέτη και αποδελτίωση  επιστημονικού άρθρου ή κεφαλαίου σχετικού με «παραστατικές τέχνες και εκπαίδευση».  Όπως ήταν αναμενώμενο, μετά τέτοια σύνδεση με τον Καραγκιόζη, από το επιλεγόμενο μάθημα Θέατρο Σκιών, αποφάσισα να ασχοληθώ με το Θέατρο σκιών στην εργασία μου.

Παραθέτω το κεφάλαιο που χρησιμοποίησα και τα δύο αρχεία τις εργασίας μου:

3.2. Το Κουκλοθέατρο και το Θέατρο σκιών (ΘΕΑΜΑ) ως παιδαγωγικό μέσο – Για παιδιά

Το κουκλοθέατρο και το θέατρο σκιών προσφέρουν στα παιδιά ερεθίσματα που το εμπλουτίζουν τόσο ψυχοσυναισθηματικά όσο και νοητικά.

Η κούκλα, το παραμύθι και οι λειτουργίες του θεάτρου συντελούν ώστε το παιδί να βιώνει τους χώρους του φανταστικού, του συμβολικού και του πραγματικού. Οι τρεις αυτοί χώροι-κύκλοι εδώ συναντώνται, αλληλοτέμνονται και αλληλοσυμπληρώνονται στο είναι του παιδιού.

Το παιδί μεταφέρεται στον φανταστικό χώρο και ζει μια νέα «πλαστή» πραγματικότητα που είναι ένθετη στην πραγματικότητα του. Εύκολα λειτουργούν αμυντικοί μηχανισμοί ταύτισης, αναπλήρωσης, μετάθεσης και μεταφοράς. Η συγκινησιακή ένταση είναι υψηλή διότι προκύπτει από τη γρήγορη εναλλαγή αντίθετων συναισθημάτων (φόβος – τόλμη, στεναχώρια – χαρά). Οι φραγμοί ανασύρωνται, τα όρια διευρύνονται, ο χωροχρόνος διαστέλλεται, ο ανιμισμός με το υπερφυσικό και το μαγικό στοιχείο εναρμονίζονται.

Εκπληρώνεται έτσι η ανάγκη του ανθρώπου, που περιγράφει ο Jalkotzy, η ανάγκη να ξεφύγει από την καθημερινή ζωή και να βρίσκεται μετέωρο σ’ έναν κόσμο μαγικό που ιδιαίτερα προσφέρουν αυτές οι μορφές θεάτρου. Η ανάγκη αυή είναι συνυφασμένη με την αναζήτηση της αλήθειας που διακατέχει τον άνθρωπο.

Το κουκλοθέατρο και το θέατρο σκιών μέσα απ’ το παραμύθι και τις κούκλες δίνει τη δυνατότητα στο παιδί να ζήσει την παιδική ηλικία της ανθρωπότητας και να εξελιχθεί μαζί της.

Το παραμύθι, και ιδιαίτερα το λαϊκό, μεταφέρει τα χαραχτηριστικά γνωρίσματα της πρωταρχικής ανθρώπινης κοσμικής εικόνας. Σύμφωνα με τον Vigo, ο άνθρωπος για να φτάσει στον ορθολογισμό δεν έχει παρά να περάσει από τον μύθο.

Η κίνηση στον συμβολικό χώρο γίνεται μέσα από το παραμύθι και τη γλώσσα.

Με το παραμύθι παρουσιάζονται οι συμβολισμοί που είναι ζωντανοί σε μια κοινωνία. Η γλώσσα είναι ζωντανή και δένεται με τις παραστάσεις. Λέξεις και φράσεις διέπονται από την αμφίσημία και πολυσημία τους. Και όλα αυτά σχηματίζονται σε σύνολα και σχήματα. Μέσα από αφαιρετικές διαδικασίες διευρύνεται ο συμβολισμός.

Το κουκλοθέατρο και το θέατρο σκιών μέσα από τα παθήματα των ηρώων δίνει τη δυνατότητα στο παιδί να αφομοιώσει τους ηθικούς νόμους, τους κανόνες, τους διάφορους κώδικες, τα ήθη, τα έθιμα, τις κρατούσες νοοτροπίες, τις τάσεις, τις αξίες, τις απαγορεύσεις και τα ιδανικά, καθώς τη δομή και τη λειτουργία τις κοινωνίας στην οποία ζει. Επείσης το παιδί μπορεί να αντλήσει πληροφορίες και γνώσεις για διάφορους χώρους του επιστητού.

Το κουκλοθέατρο και το θέατρο σκιών δίνουν τη δυνατότητα στα παιδιά να συμμετέχουν και ακόμα να καθορίζουν την εξέλιξη ενός παραμυθιού. Τους καθιστά επομένως μέτοχους και συνδημιουργούς σ’αυτή τη μορφή τέχνης. Έτσι, διαμέσου του κουκλοθέατρου τελείται μια μελέτη στην οποία μέλη-θεατές μετέχουν προσωπικά και ομαδικά. Γίνεται λοιπόν ένας χώρος κριτικής συνδιαλλαγής και επικοινωνίας

 

Άλκηστις Κοντογιάννη, «Κουκλο-Θέατρο Σκιών», εκδόσεις «Άλκηστις», Αθήνα, 1992.  Δεύτερη ενότητα από το τρίτο κεφάλαιο.

 

OLYMPUS DIGITAL CAMERAΕργασία Παιδαγωγικής – word.pdf

Παρουσίαση σε power point – Το Κουκλοθεατρο και το Θεατρο Σκιών.pdf

Ανακαλύπτοντας τον Αντώνη Μόλλα

imagemagicΜόλλα-Γιοβάνου Αρετή, Ο Καραγκιοζοπαίχτης Αντώνης Μόλλας: η κόρη του θυμάται, εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ, Αθήνα 1981. Διαθέτει εικονογραφικό υλικό που ζωγράφισε η ίδια, από τη φιγούρα του Καραγκιόζη, το Βατραχονήσι, το πορτραίτο του Πατέρα της, όπως και το εξώφυλλο.

Αυτό το βιβλίο γράφτηκε με σκοπό να πραγματοποιήσει μια επιθυμία του Αντώνη Μόλλα, της οποίας δεν κατάφερε ποτέ ο ίδιος να δώσει μορφή. Σε μεγάλη ηλικία ο Μόλλας ήθελε να γράψει τα απομνημονεύματα του, τα λίγα του γράμμα τα όμως δεν τον άφησαν και η κόρη του, η Αρετή, όταν ήταν πιο νέα δεν είχε όρεξη γι’ αυτά. 20 χρόνια μετά το θάνατο του πατέρα της , αποφασίζει να μας μιλήσει.

Φοβισμένη η συγγραφέας και μετά από πολλά σπρωξίματα από τους ανθρώπους γύρω της, τελικά γράφει αυτό το βιβλίο, με σκοπό να δώσει την ευκαιρία, στους νέους καραγκιοζοπαίχτες που δεν μαθήτευσαν στο πάλκο του Μόλλα (έστω και νοερά), να μάθουν και να πάρουν κάτι από την εμπειρία του. Απόφευγε να γράψει για τον πατέρα της. Ακριβώς γιατί τον αγαπούσε πολύ, πίστευε πως θα έλεγε τόσα καλά γι αυτόν που δεν θα ίσχυαν, όμως μετά από συγχαρητήρια που είχε πάρει για τον πατέρα της, μετά από ιστορίες που είχε ακούσει ενώ αγνοούσε κ.λ.π., κατάλαβε πως δεν έχει αυτή την εικόνα γιατί ήταν πατέρας της. Ο Αντώνης Μόλλας ήταν «Μεγάλος σε Άνθρωπος». Με καρδιά, ψυχή και μυαλό.

Μέσα από το βιβλίο αυτό, εγώ γνώρισα έναν Άνθρωπο, ένα μεγάλο καλλιτέχνη με την τρέλα του, τα κουσούρια του, τις αδυναμίες του, τις ευαισθησίες του, έναν οικογενειάρχη που έβαζε πάντα τα δυνατά του για το καλύτερο. Άνθρωπος με χιούμορ, καλή διάθεση, σοβαρός εκεί που πρέπει, αυστηρώς, με μια «παιδική αθωότητα», όπως αναφέρει και η Αρετή Μόλλα στο βιβλίο της. Ένας καλλιτέχνης γνωστός και θαυμαστός σε όλο τον κόσμο, που εμείς οι Έλληνες θα πρέπει να είμαστε περήφανοι που τον έχουμε (όπως ανάφερε σε λόγο του ο Υπουργός Παιδείας της Σοβιετικής Ένωσης). Ανακάλυψα την μαγεία, το μεγαλείο του καραγκιοζοπαίχτη. Έμαθα τεχνικές του παιξίματος του Μόλλα («πως μιλούσε» τον καθένα) και ερωτεύτηκα, Μόλλα και Καραγκιόζη, αν και αυτοί οι δύο ήταν ένα. Ο Μόλλας έδωσε στον Καραγκιόζη ζωή και ποτέ δεν σταμάτησε, μέχρι που πέθανε. Συγκεκριμένα του έδινε λίγο-λίγο τη ζωή του.

Οι νέοι καλλιτέχνες έχουν τόσα πολλά να μάθουν από τη ζωή του Μόλλα. Στο βιβλίο αναφέρονται, ως παράδειγμα, κι άλλοι καραγκιοζοπαίχτες, στους οποίους θα μπορούσαν πολλοί νέοι καραγκιοζοπαίχτες να μαθητεύσουν κοντά τους.

Κάθε στιγμή που διάβαζα, μου προκαλούσε ανάμεικτα αισθήματα. Ενώ την μια στιγμή έκλαιγα από συγκίνηση, την άλλη γελούσα ασταμάτητα! Ένα βιβλίο με έντονες εναλλαγές συναισθημάτων, σκέψεων. Οι πλείστες από της αναμνήσεις της Αρετής για τον Πατέρα της, τον πολυαγαπημένο της πατέρα. Αυτό το συναίσθημα που μεταφέρει στον αναγνώστη η συγγραφέας, με έκανε να ταυτιστώ μαζί της, ως προς την αγάπη για τον γονιό. Αν το έκανε σκόπιμα, μπράβο της! Κατάφερε να με κάνει να νιώσω την κάθε πρόταση και να βλέπω τα γεγονότα μπροστά μου τη στιγμή που τα διάβαζα. Αν δεν το έκανε επίτηδες και πάλι μπράβο της!! Παραστατικότητα στο γράψιμο της και βατό.

Το βιβλίο αυτό μου άρεσε πραγματικά και δεν μου συμβαίνει συχνά αυτό! Αξίζει να το διαβάσουνε μικρή και μεγάλοι. Είτε ασχολούνται με, είτε παρακολουθούν καραγκιόζη, είτε όχι. Ο οποιοσδήποτε έχει να κερδίσει με το να γνωρίσει τον Αντώνη Μόλλα, έστω και σαν μια φιγούρα στο μυαλό του, όπως τον έχω και εγώ. Κρίμα, θα ήθελα πολύ να τον είχα γνωρίσει και να παρακολουθούσα έστω και λίγο από της τόσο γνωστές και περίφημες παραστάσεις του, που έκαναν τον κόσμο να θέλει να ξημερωβραδιάζετε εκεί και μην φεύγει, εκτός κι αν ο Καραγκιόζης τους έκανε παρατήρηση.

Η Αρετή Γιοβάνου – Μόλλα μικρή έπαιζε καραγκιόζη, έξω από το σπίτι της, μαζί με τον Μίμη, τον αδελφό της (ο διάδοχος Δημήτρης Μόλλας, «γεννημένος» στο πάλκο του Αντώνη Μόλλα), για να βγάζουν το χαρτζιλικάκι τους. Η ίδια παρομοίωσε την δουλειά του στησίματος της σκηνής με, «Οργασμός».  Επιπλέον, κάποιος φορές του έφτιαχνε φιγούρες και βοηθούσε στις παραστάσεις, όταν μεγάλωσε.

Θα ήθελα να κλείσω με ένα απόσπασμα από το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου:

Το φυσικό τέλος μιας πλούσιας ζωής

Πέθανε τα μεσάνυχτα της 29ης Δεκεμβρίου του 1948 σε ηλικία 67 χρόνων από συγκοπή.

Οι άνθρωποι που τον συνόδεψαν στην τελευταία του κατοικία, ενώ ήξεραν πως θα ταφή στον Νεκροταφείο Κοκκινιάς, είδαν με απορία τα αυτοκίνητα να ξεκινούν από το Στάδιο, ν’ ανεβαίνουν τη Λ. Κηφισιάς και να μπαίνουν στην Λ. Αλεξάνδρας. Εκεί ήταν το θέατρό του. Θελήσαμε σαν «φόρο τιμής» στο λατρευτό μας Πατέρα να τον περάσουμε μπροστά από το θέατρο που τόσο αγάπησε, να τον χαιρετήσουν για στερνή φορά οι αγαπημένες του μορφές που δεν θα τις ξανάβλεπε πια… Θα ‘μεναν κι αυτές άψυχες… Στοιβαγμένες μέσα στα μπαούλα. Αυτές οι μορφές που το μαγικό χέρι του Μόλλα δεν ζούσε πια για να τις ζωντανέψει… Που η μεγάλη του καρδιά και το φεγγοβόλο μυαλό του δεν θα διοχετεύονταν πια στο ευτελές σαρκίο τους, για να του δώσουν ζωή και mollas1υπόσταση έτσι όπως ήξερε Εκείνος να δίνει. Μπορεί την ώρα αυτή που περνούσε η σορός τόσο κοντά τους, να αποχαιρετήστηκαν… Ποιος ξέρει…

Αντωνιέττα Κάρυου,  Α.Μ.: 1568201300095

ΤΖΟΎΛΙΟ ΚΑΪΜΗ – Ο ΚΑΡΑΓΚΙΌΖΗΣ

  Τζούλιο Καΐμης, Η Αρχαία Κωμωδία στην Ψυχή του Θεάτρου Σκιών, Γαβριηλίδης, Αθήνα 1990, σελ. 174. 

 Ο Τζούλιο Καϊμη από το Ισραήλ μεταφραστής, γλωσσομαθής και μελετητής της ανατολικής και δυτική παράδοσης παραθέτει σ’ αυτό το βιβλίο πληροφορίες για τον Καραγκιόζη μέσα από έρευνες και συνεντεύξεις, γι’ αυτό και θεωρείται δημοσιογραφικό, καθώς μοιάζει με ένα πάζλ με στοιχεία που συνθέτουν την ιστορία του θεάτρου σκιών.

     Ο Καραγκιόζης, σατιρικό θέατρο σκιών, που εισήχθη στην Ελλάδα από ρεύματα προερχόμενα από την ανατολή, είναι μία πραγματικότητα. Αυτό το βιβλίο προσπαθεί να μας αποδείξει, ότι το θέατρο σκιών του Καραγκιόζη είναι ο πρώτος μύστης, από κάθε άποψη, της νεοελληνικής κωμωδίας. Αρχικά, ο συγγραφέας του αναφέρεται στο πως «γεννήθηκε» το θέατρο σκιών στην Ελλάδα γύρω στο 1850, ξεκινώντας από τον ΜπαρμπαγιάννηΒράχαλη, με το πρώτο του θέατρο, ένα καφενείο στο Θησείο όπου έδωσε τις πρώτες του παραστάσεις σε συνεργασία με τον Κόντο. Ο τελευταίος συνεργάστηκε στην Πάτρα με τον Δημήτριο Σαρντούνη γνωστό μέχρι και σήμερα με το όνομα Μίμαρος, λόγω της εξαιρετικής μιμητικής του ικανότητας. Σε ηλικία 18 ετών βοήθησε κάποια μέρα τον Κόντο στο ανέβασμα μιας παράστασης Καραγκιόζη και γοητεύτηκε τόσο πολύ που τον παρακάλεσε να τον προσλάβει μόνιμο βοηθό στο θέατρο του. Ήταν εκείνος που έδωσε στον Καραγκιόζη την καθαρά ελληνική μορφή του. Εμφύσησε στο θέατρο του Καραγκιόζη νέα πνοή, με νέο δραματολόγιο, τροποποιώντας την τεχνική του. Από το 1910, ο Καραγκιόζης έγινε σκηνή καθαρά Αθηναϊκή.

     Όσων αφορά την σκηνοθεσία  του Καραγκιόζη αποτελούνταν από έναν ορθογώνιο πίνακα, πάνω στον οποίο ανθρώπινες μορφές διαφορετικών διαστάσεων και με χαρακτήρα διακοσμητικό, που θυμίζει κοίλα ανάγλυφα, εκτελούσαν διάφορες κινήσεις. Στην αρχή φαίνεται ότι οι μαριονέτες ήταν κατασκευασμένες από δέρμα καμήλας ειδικό γι’ αυτή την χρήση, όπως μας λέει ότι είδε στην Αλεξάνδρεια ο Μανωλόπουλος σε μια αραβική σκηνή.

     Ο Γιάννης Μώρος ένας από τους σημαντικότερους δημιουργούς του Καραγκιόζη ήταν ένας φτωχός οικογενειάρχης, ήταν περήφανος για την τέχνη του, του άρεσε να διηγείται επιτυχίες του αλλά μιλούσε υποτιμητικά για τους νεωτερισμούς που επέφεραν κάποιοι συνάδελφοί του στο θέατρο του Καραγκιόζη. Αντίθετα, ο Μόλλας δεν σύχναζε στα ταβερνεία και στα καφενεία για να παίξει, ήταν εκκλησιαστικός επίτροπος αλλά το σημαντικότερο ήταν ότι άλλαξε τον αρχικό τύπο Καραγκιόζη. Τον έκανε πονηρό και διεστραμμένο τύπο των μεγάλων πόλεων, τον έντυσε με μακριά παντελόνια και τον προίκισε με διάφορα ελαττώματα.

    Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στην Πάτρα που αποτέλεσε το λίκνο της Ελληνική λαϊκής κωμωδίας και τόπος όπου γεννήθηκε ο Μίμαρος, το θέατρο σκιών παρουσιάζεται ως φαινόμενο που εκπλήσσει τον παρατηρητή. Μεταξύ των επαγγελματιών Καραγκιοζοπαιχτών ξεχώρισαν τέσσερις διακεκριμένοι καλλιτέχνες ο Πάγκαλος, επωνομαζόμενος και «Καραγκιόζης», ο Αγαπητός γνωστός και ως «Ζεστός» λόγω του πολύ θερμού παιξίματος του, ο Σωτηρόπουλος και ο Βουτσινάς. Ο Ντίνος  Θεοδωρόπουλος  οπαδός της ακραίας σύγχρονης μεταρρύθμισης, έζησε για πολύ καιρό στην Αμερική, όπου έδινε παραστάσεις του Καραγκιόζη στα Αγγλικά, έφερε υπερπόντιες πρακτικές και ιδέες και μια πολύ μοντέρνα αντίληψη για τον Καραγκιόζη. Μία από αυτές τις ιδέες του ήταν ότι κατήργησε εντελώς τις φιγούρες από χαρτόνι και δημιούργησε καινούργια πρόσωπα για ρεαλιστικότερα γούστα.

σάρωση0008

    Στην ελληνική σκηνή, ο Καραγκιόζης ενσαρκώνει τον ελληνικό λαό. Είναι το πλαστικό σύμβολο της καθολικής αντίθεσης, και το χαρακτήρα αυτόν τον διατηρεί πάντοτε και σε ηρωικά επεισόδια και σε κωμωδίες. Ο Καραγκιόζης δεν είναι μόνο ο αντίθετος τύπος απ’ τον συμπαίκτη του, όσον αφορά τον χαρακτήρα του. Είναι ακόμα σε διαρκή αντίθεση με τον ίδιο του τον εαυτό.

     Συχνά τα έργα του Καραγκιόζη αντλούν θέματα από την ηρωική εποχή όπως από τον πόλεμο για την ελληνική ανεξαρτησία, από τον εμφύλιο με κεντρικά-μυθικά  πρόσωπα σε έργα τον Αθανάσιο Διάκο, τον Μέγα Αλέξανδρο παραδείγματος χάρη, πρόσωπα ιστορικά. Επιπλέον, έχουν παρθεί θέματα από λαϊκά έθιμα και ιστορίες ή λυρικά τραγούδια από δανεισμένα από ποιητές.

     Στα βασικά συμβατικά πρόσωπα του Καραγκιόζη συμπεριλαμβάνονται ο Σιόρ Διονύσιος (Νιόνιος) που αντιπροσωπεύει την λόγια Ελλάδα, ο Μπαρμπαγιώργος που αντιπροσωπεύει την αγροτική Ελλάδα γι’ αυτό και μιλάει ελληνο-βλαχικά ιδίωμα που χρησιμοποιείται στη Ρούμελη και είναι ντυμένος με την εθνική ενδυμασία των βουνίσιων ελλήνων. Σε αντίθεση με τον Νιόνιο είναι αμαθής και αγροίκος. Άλλα πρόσωπα που συχνά τα βλέπουμε σε παραστάσεις Καραγκιόζη είναι ο Πασάς, ο Βεζύρης, ο Βεληγκέκας, ο Θανάσης Βάγιας, ο Σολομών και ο Σελίμ. Ανάμεσα σ’ αυτά τα πρόσωπα υπήρχαν και αυτά που δημιουργήθηκαν στην Αθήνα από το 1910 και μετά, ένα από αυτά είναι και ο Μορφωνιός ένας άνοστος ωραίος, κρύος και ψευτοδιανοούμενος, ντυμένος πάντα στην μόδα. Τα άλλα πρόσωπα είναι ο Σταύρακας  η προσωποποίηση του ταβερνόβιου, ο Κρητικό Κουφομανώλης που ομιλεί την διάλεκτο του νησιού του, ο Χαράλαμπος τύπος πρόσφυγα, γεννημένος στην επαρχία του Πόντου, στη Μαύρη θάλασσα, ο Σεραφείμ, πρόσφυγας από την Κιλικία, και η οικογένεια του Καραγκιόζη η γυναίκα του οι Αγλαϊα και οι τρεις γιοι με την ονομασία «Κολλητήρια»: το καθαυτό Κολλητήρι, ο Κοπρίτης και ο Σκορπιός.

     Το στυλ των φιγούρων εξελίσσεται με την πάροδο των χρόνων. Αρχικά, γνωρίζουμε αυτές με τον Τούρκικο χαρακτήρα που εισήγαγε ο Βραχάλης και στην συνέχεια αυτές από χαρτόνι που χρησιμοποιούνται από τον Μίμαρο. Ακόμη, υπάρχουν οι φιγούρες που ανήκουν στον νέο Αθηναϊκό τύπο, μεταβαλλόμενες μ’ ένα τέχνασμα, που τους επέτρεπε να γυρίσουν απ’ τα πλάγια. Αντίστοιχα, τα κουστούμια της πρώτης κατηγορίας είναι Τουρκικά, της δεύτερης έχουν ένα στυλ Ελληνοτουρκικό και της τρίτης έχουν έναν βαλκανικό χαρακτήρα.

      Σχετικά με την μουσική, η ορχήστρα παίζει κατά την διάρκεια της εισαγωγής και των διαλειμμάτων.Συνοδεύει τους χορούς και καμιά φορά το τραγούδι. Αυτή η μουσική έχει την καταγωγή της στις ελληνικές βουκολικές μελωδίες και διατήρησε την ζωντάνια των αγροτικών χορών. Τα τραγούδια του Καραγκιόζη μαρτυρούν αντίθετα απ’ την μουσική την ανατολική τους καταγωγή. Κάποιες φορές δεν υπήρχαν μουσικοί μισθωμένοι για τις παραστάσεις και ο Καραγκιοζοπαίκτης συνόδευε μόνος του τα τραγούδια με ένα μπουζούκι.  Σε ό,τι έχει να κάνει με τον φωτισμό, το πρωτόγονο σύστημα με το λάδι είχε καταργηθεί και είχε αντικατασταθεί από τον ηλεκτρικό φωτισμό που παρουσίαζε πάντως σοβαρά μειονεκτήματα στην σκηνή.

      Σε συνέντευξή του ο Καραγκιοζοπαίκτης Παντελής Μελίδης αναφέρθηκε στις τρεις σχετικά με την καταγωγή του Καραγκιόζη. Η πρώτη μιλάει για μια ιστορία στην Μικρά Ασία που ήταν χωρισμένη σε δουκάτα τότε, και την εμφάνιση ενός προσώπου πολύ έξυπνου με πηγαία έμπνευση και ευθυμία του Καρά-γκεζ που είχε προσληφθεί από τον αρχιτέκτονα του Δούκα τον Χατζη-Αβάτ, για δουλειά. Σύμφωνα με την δεύτερη παράδοση κατά τον Μελίδη, στα μέσα του 19ου αιώνα ζούσε στην Κίνα ένας Έλληνας από την Ύδρα ο Μαυρομάτης. Είχε βρεθεί χωρίς δουλεία μέχρι που έκοψε από χαρτόνι την φιγούρα του Μπερτόλδου, του οποίου η Κωμωδία έπεσε στα χέρια του, και μερικές τερατώδεις ανθρώπινες εικόνες έδωσε το όνομά του στο κύριο πρόσωπο, δηλαδή τον Κάρα-Γκεζ (μαύρο-μάτι). Η τρίτη παράδοση αναφέρεται στην ιστορία του Ζακόμπ που για να ζήσει και να εκδικηθεί κυρίως τον Αλή Πασά δημιουργεί ένα θέατρο με φιγούρες από χαρτόνι που πηγαινοέρχονται πίσω από ένα άσπρο πανί που φωτίζεται εσωτερικά, με θέμα τα σκάνδαλα της αυλής του Αλή Πασά.

     Τέλος, γίνεται λόγος στο βιβλίο για την εξέλιξη του ρεπερτορίου, καθώς μαθαίνουμε ότι ο Μίμαρος προσάρμοσε στην σκηνή του Καραγκιόζη 30 έως 40 λαϊκούς θρύλους, ενώ πάνω στο πρωτότυπο που άφησε αναπτύχθηκε η φαντασία των διαδόχων. Επιπλέον, ανήγγειλε τις παραστάσεις του προφορικά και όχι με αφίσες. Κάτι πάντως που συνέβαινε συχνά ήταν το γεγονός πως το ίδιο έργο θα μπορούσε να έχει άλλο όνομα αν το έπαιζε άλλος Καραγκιοζοπαίκτης πράγμα που μπέρδευε και το κοινό πολλές φορές.

σάρωση0009

 

Νάσος Γεωργούλιας

O ΝΙΚΟΣ ΕΓΓΟΝΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΑ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗ

 Νίκος Εγγονόπουλος*, Καραγκιόζης: Ένα ελληνικό θέατρο σκιώv, Ύψιλον, Αθήνα 1981, σελ. 32. Διαθέτει εικονογραφικό υλικό με φιγούρες απο τα θέατρα σκιών.

gdgd

Στο συγκεκριμένο βιβλίο ο Εγγονόπουλος θίγει ένα από τα ίσως πιο πολυσυζητημένα θέματα κι αυτό δεν είναι άλλο από την ‘καταγωγή’ του «Καρακιόζη». Αρκετές είναι οι απόψεις που θέλουν τον «Καραγκιόζη» να προέρχεται  από την Τουρκία αλλά ο κύριος Εγγονόπουλος φαίνεται να μη συμφωνεί. Σύμφωνα με την άποψη του όπως ένας πολιτισμός δημιουργείται υιοθετώντας στοιχεία από άλλους πολιτισμούς, έτσι κάνει και η τέχνη. Ασπάζεται δηλαδή την άποψη πως στην τέχνη δεν υπάρχει παρθενογέννηση.

Ο ελληνικός λοιπόν Κραγκιόζης που όλοι ξέρουμε υιοθέτησε στοιχεία τα οποία στην πορεία τα ‘έκανε’ δικά του, τόσο που τα αρχικά τους χαρακτηριστικά «ξεθώριασαν» και έτσι κατέληξε να είναι ο τυπικός θεατρικός ήρωας που ξέρουμε σήμερα. Για παράδειγμα πήρε τον «Μπερτόδουλο» από τους Ιταλούς και τον «Χόντζα» από τους Τούρκους και τους εξέλιξε. Ύστερα ο συγγραφέας αναφέρει πως δεν έχει δει ξένο Καραγκιόζη αλλά έχει δει ξένες φιγούρες οι οποίες είχαν όλες τον ιδιάζοντα ρυθμό της χώρας τους: οι γραμμές είναι περίπλοκες και οι λεπτομέρειες παραμορφωμένες. Αντίθετα,  στις μορφές του ελληνικού θεάτρου σκιών τα άκρα χαρακτηρίζονται απο λιτότητα, οι γραμμές των λεπτομερειών είναι ακριβώς μόνο οι απαραίτητες και οι διάφοροι τύποι ξεχωρίζουν καθώς το κάθε πρόσωπο έχει μια απόλυτη αυτονομία. Τα σκηνικά επίσης διαφέρουν και είναι πιο απλοϊκά και ρεαλιστικά.

Karagiozis2Ελληνικός Καραγκιόζης

Επίσης, αναφέρει μια σημαντική διαφορά μεταξύ ελληνικού και τούρκικου Καραγκιόζη.  Πιο συγκεκριμένα στην Τουρκία ο διάλογος πραγματοποιείται με ανταλλαγή βρισιών μεταξύ του Καραγκιόζη και του Χατζηαβάτη.  Σε αντίθεση βρίσκεται ο ελληνικός Καραγκιόζης του ο οποίου ο διάλογος είναι πραγματικός και υπάρχει έντονη δράση. Ακόμα, τα επεισόδια προέρχονται από τη ζωή του ήρωα. Όσον αφορά τη δομή των επεισοδίων εξηγεί πως υπάρχει ένας τρόπος συγγενής  με αυτόν της «Κομέντια ντελ άρτε».( Καθορισμένο επεισόδιο αλλά κάθε φορά διαφορετικό ανάλογα με τον χαρακτήρα. ) Επιπροσθέτως, το ρεπερτόριο του ελληνικού θεάτρου σκιών είναι απέραντο και οι συμπρωταγωνιστές αναρίθμητοι όπως και οι «κομπάρσοι». Συχνά ο «Καραγκιόζης» από πρωταγωνιστής μπορεί να γίνει θεατής. Επίσης το ύφος του είναι πολύ θεαματικό καθώς στις παραστάσεις συχνά εμφανίζονται θηρία, άρματα, καράβια, αεροπλάνα κ.α. Συχνό ακόμα είναι το φαινόμενο να ανάβονται βεγγαλικά στο τέλος της παράστασης.

τουρκος καραγκΤούρκικος Καραγκιόζης

Με όλα αυτά, ο Εγγονόπουλος θέλει να καταστήσει σαφές ότι ο Καραγκιόζης ναι μεν πήρε στοιχεία από αλλού αλλά τα εξέλιξε ,τα διαμόρφωσε όπως αυτός ήθελε και έτσι έγινε ο εκπρόσωπος της λαϊκής ψυχής με λαϊκούς πόθους κι επιθυμίες.  Και φυσικά ένα μεγάλο μέρος της εξέλιξης του οφείλεται στους Καραγκιοζοπαίχτες. Τέλος, ο συγγραφέας κλείνει αφήνοντας να εννοηθεί πως ο «Καραγκιόζης» δεν μπορεί να εκσυγχρονιστεί τελείως και πάντα θα κρατάει το παραδοσιακό του ύφος, αυτό με το οποίο όλοι τον γνωρίσαμε και τον αγαπήσαμε.

* Ο Νίκος Εγγονόπουλος ήταν ένα από τα ‘διαμάντια’ των Καλλιτεχνών της Ελλάδος. Ήταν καθηγητής του Ε.Μ. Πολυτεχνείου, ζωγράφος, σκηνογράφος και ποιητής. Ποιήματα του  έχουν μεταφρασθεί σε πολλές γλώσσες του κόσμου. Επιπλέον, έχουν μελοποιηθεί από τον Μάνο Χατζιδάκι , τον Αργύρη Κουνάδη και τον Νίκο Μαμαγκάκη. Ήταν επίσης ένας από τους βασικούς εκπροσώπους του Υπερρεαλισμού στην Ελλάδα. (Πιο αναλυτικά διαβάστε εδώ: http://www.engonopoulos.gr/

tumblr_m7o9qkHIqL1qabifqo1_r1_1280