Όλες οι δημοσιεύσεις από andrianavovolini

Ένας Καραγκιόζης εξομολογείται…

Αναμφισβήτητα, μία από τις πιο γλυκές και παράλληλα αγχώδεις εμπειρίες μου ήταν εκείνη στις 3 Ιουνίου, όπου η ομάδα μας (Οθόνιον), του τμήματος  Θεατρικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Παν/μίου Αθηνών, κλήθηκε στα πλαίσια του μαθήματος Καραγκιόζης και Λαϊκός Πολιτισμός να φέρει εις πέρας την παράσταση «O πολύκροτος γάμος του κωμικού μας Καραγκιόζη» στο 150ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών (κοντά στην πλατεία Βικτωρίας).

Όταν μας είχε προταθεί από τους καθηγητές μας, Ι. Βιβιλάκη και Α. Δανέλλη να παρουσιάσουμε την παράσταση που για έξι μήνες προετοιμάζουμε και προβάρουμε, σκέφτηκα με μεγάλη μου χαρά οτι η συνολική μας προσπάθεια επιτέλους θα καρποφορήσει. Μόλις όμως το ξανασκέφτηκα, δεν το κρύβω οτι αγχώθηκα εν μέρει, αφού τα παιδιά είναι οι πιο αληθινοί και σκληροί κριτές.

Παρασκευή 3 Ιουνίου 2016. Η μεγάλη ημέρα της παράστασής μας έφτασε! Μόλις πέρασα την κεντρική είσοδο του σχολείου, ένιωσα μία αίσθηση ευφορίας και αυτοπεποίθησης. Κι αυτή η αίσθηση, μου έγινε μόνιμη με το που μπήκαμε όλοι μαζί στην τάξη της συμφοιτήτριάς μας Βασιλικής, η οποία είναι και δασκάλα στο παραπάνω σχολείο εκτός από δεινή καραγκιοζοπαίχτρια. Με το που αντίκρυσα τα αθώα και ενθουσιώδη μάτια των παιδιών να μας παρατηρούν από «την κορυφή μέχρι τα νύχια» με τέτοια έκπληξη, μη μπορώντας να πιστέψουν πόσοι είμαστε και οτι όντως είμαστε καραγκιοζοπαίχτες, θέλησα να δώσω τον καλύτερό μου εαυτό.

Αφού λοιπόν μπήκαμε στην αίθουσα των εκδηλώσεων, στήσαμε σιγά σιγά τον μπερντέ μας και πριν προλάβω να το καταλάβω, η παράσταση είχε ήδη ξεκινήσει! Η φωνές των παιδιών αλλά και η επικρότηση όλων των δασκάλων, μας έδινε τέτοια ψυχική δύναμη και πείσμα, έτσι ώστε να τα καταφέρουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Φυσικά, και οι συμφοιτητές μας και οι καθηγητές μας συντέλεσαν σε αυτό. Ο κύριος Άθως καθόταν στην γωνία στα δεξιά πίσω από την κουρτίνα και μας παρατηρούσε, ενώ παράλληλα μας εμψύχωνε. Πολύτιμη υπήρξε η συμβολή του Νικόλα, συμφοιτητή μας και επαγγελματία καραγκιοζοπαίχτη, ο οποίος μας βοηθούσε από το να μας δώσει μια φιγούρα, μέχρι και να μας υπενθυμίσει τα λόγια ή να κάνει κάποια σχόλια για την καλυτέρευση του παίξιμού μας. Συνέβαλε επίσης και στη σχεδίαση όλων των φιγούρων, που τελειοποιήθηκαν στη συνέχεια από τον καθένα μας ξεχωριστά. Η Γεωργία Γ. με βοήθησε πάρα πολύ στο να μου υπενθυμίζει τα λόγια, αφού ενσαρκώνοντας τον Καραγκιόζη πίσω από τον μπερντέ, μία μικρή βοήθεια την χρειαζόμουν και ήταν παραπάνω από αναγκαία και την ευχαριστώ γι’ αυτό. Και οι μουσικοί μας όμως, Νικόλας (σαντούρι), Θοδωρής (τουμπερλέκι), Κατερίνα και Σάντυ (κιθάρα) έδωσαν μία ξεχωριστή και ζωντανή νότα στην όλη εξέλιξη του δρώμενου.

Δε θα ξεχάσω την προσπάθειας της Σάντυς-Χατζηαβάτη να μιλάει από τη μύτη, το τραγούδι της Κατερίνας-Γαζέτα που με την μαγευτική και αέρινη φωνή της, σε κάθε πρόβα με συνέπαιρνε και με ωθούσε έμμεσα να το τραγουδήσω κι εγώ η ίδια από μέσα μου. Δε θα ξεχάσω την καλοδουλεμένη φωνή της Σοφίας στο ρόλο της γριάς Γαρυφαλλίας που πολλές φορές με έκανε να γελάω σιγανά, αλλά και τη φωνή της Γεωργίας Β. που έδινε μία αθώα και αγαθή προσέγγιση στο ρόλο της «κατσικομπαρμπουνάρας» μου Λίτσας. Επίσης, αξέχαστος θα μου μείνει και ο ρόλος του «Μπαρμπούλη» μου αλλά και η βλάχικη και πηγαία προφορά από τη Γεωργία Γ., κάτι για το οποίο δε δυσκολεύτηκε και ιδιαίτερα αφού το κατέχει με μεγάλη διαφορά. Δε θα ξεχάσω την αυτοσχεδιαστική δεινότητα μεταξύ του Θοδωρή (στο ρόλο των Μπέηδων, Μαχμούτ και Σουλεϊμάν) και εμένα που οδηγούσε πάντοτε σε γέλιο, το ρόλο του μάγκα Σταύρακα από τη Χριστιάνα που την έπιανε νευρικό γέλιο κάθε φορά που ξεκινούσε το τραγούδι της. Σαφώς, η Βασιλική στο ρόλο του Εβραίου ήταν πολύ καλή και έχει καταφέρει ακόμη και τώρα με το τραγούδι της να με κάνει σε άσχετες στιγμές να το σκέφτομαι και να το τραγουδάω (Βίζο λα βίζο λα βίζο…). Την ευχαριστώ και για τη συμβολή της όλον αυτόν τον καιρό στο τραγούδι του Καραγκιόζη, διαμάντι δαχτυλίδι. Δε θα ξεχάσω την υπέροχη «μυτίσια» φωνή και ενσάρκωση του Μορφονιού από τη Μυρτώ, μίας κοπέλας που δε φοιτά στο τμήμα μας. Κιόμως, η αγάπη της για τη θεατρική τέχνη και τον Καραγκιόζη ένωσε τους δρόμους μας. Η Γεωργία Κ. στο ρόλο του Κεκέ, αλλά και η Ηρώ στο ρόλο του Αγκόπ ήταν παραπάνω από ικανοποιητικές, καθώς και η Ελίζα στο ρόλο του Κρητικού λεβέντη, αλλά και η Ηλέκτρα που ενσάρκωνε τις δύο γριές, Ανεζούλα και Αντιγόνη. Δε θα ξεχάσω τον Νικόλα στο παίξιμο των κοριτσιών, Νίτσας και Πιπίτσας, που στο άκουσμά και μόνο των ονομάτων γελούσα, πόσο μάλλον στον όλο διάλογο που εξελισσόταν ανάμεσά μας. Τέλος, η Γεωργία Β. με τη γλυκιά της φωνή στο τραγούδι του Άντζουλου και του Διονύσιου, κατάφερνε κάθε φορά να με σαγηνεύει.

Κάτι ακόμη που μου έκανε εντύπωση (καθώς το θεωρώ δεδομένο) και θέλω να αναφέρω έπειτα από την εκτέλεση της παράστασής μας, των ζητωκραυγών, των χαμόγελων και των χειροκροτημάτων από το κοινό, είναι η προσέγγιση που δέχτηκα από ένα αγοράκι του Δημοτικού και με απορία και έκπληξη στο βλέμμα με ρώτησε: «Εσείς παίξατε τον Καραγκιόζη; Είστε κορίτσι!». Είχα πλέον συνειδητοποιήσει οτι είχα καταφέρει να ολοκληρώσω με επιτυχία το ένα κομμάτι της παράστασης του Καραγκιόζη. Το επόμενο είναι την Πέμπτη στις 30 Ιουνίου (Πεζόδρομος Ερμού και Πλατεία Ασωμάτων, Θησείο) και ελπίζω να έχει την ίδια κατάληξη και αποδοχή από το κοινό!

Επιλογικά, αυτό που έχει ανεξίτηλα χαραχθεί στη μνήμη μου από αυτή τη μέρα είναι το γεγονός οτι τα περισσότερα παιδιά του σχολείου ήρθαν σε επαφή για πρώτη φορά με τον Καραγκιόζη μέσω της παρουσίασής μας και χάρη στο ενδιαφέρον των παιδιών, οι δάσκαλοι μπήκαν σε σκέψεις για την άμεση ένταξη του Καραγκιόζη στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του σχολείου. Κάτι ακόμη που μου έκανε εντύπωση και θα ήθελα να αναφέρω είναι η αφοσίωση, η συνεργασία καθώς και η χημεία μεταξύ των συμφοιτητών. Αλληλοβοηθιόμασταν και υποστηρίζαμε ο ένας τον άλλον με συμπάθεια και υπομονή. Εξάλλου, οι στιγμές είναι αυτές που μένουν στο χρόνο και θεωρώ οτι δημιουργήσαμε πολλές από αυτές με πίστη και κόπο.

karagkiozhsΗ ομάδα «Οθόνιον» μετά την παράσταση και με το χαμόγελο να περιγράφει την κατάσταση.

Ανδριάνα Βοβολίνη

Advertisements

Ο ΡΕΑΛΙΣΤΗΣ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ

Από τη συνάντηση του τμήματος των Θεατρικών Σπουδών, την Τετάρτη 24 Φεβρουαρίου του 2016 στο Σπαθάρειο Μουσείο στο Μαρούσι, μας ζητήθηκε από τους καθηγητές μας, τον κύριο Βιβιλάκη και τον κύριο Δανέλλη να καταγράψουμε τι μας κίνησε το ενδιαφέρον και ξεχωρίσαμε από το μέρος αυτό.

20160224_132555

Αρχικά, θα ήθελα να αναφέρω οτι όλοι μας εκτιμάμε και αγαπάμε τον Καραγκιόζη από την παιδική μας κιόλας ηλικία κι εκείνος με τη σειρά του, δεν σταματάει να μας εκπλήσσει ολοένα και περισσότερο και παράλληλα να μας διδάσκει καινούρια πράγματα. Κάτι παρόμοιο συνέβη και στην επίσκεψή μας αυτή. Πιο συγκεκριμένα, ο καραγκιοζοπαίχτης και καθηγητής μας, Άθως Δανέλλης, μας ξενάγησε στο χώρο του μουσείου και μας εισήγαγε στο μοναδικό κόσμο του λαϊκού μας θεάματος. Από την πρώιμη φιγούρα του πειναλέου ήρωα, μέχρι και τη σταδιακή του μεταμόρφωση και από τα προσωπικά αντικείμενα του γνωστού σε όλους μας  καραγκιοζολάτρη και καραγκιοζοπαίχτη, Ευγένιου Σπαθάρη, μέχρι και την ανάγνωση του γράμματος του Α. Σικελιανού, απευθυνόμενου στον πατέρα του Ευγένιου, Σωτήρη, πρωτεργάτη του ελληνικού θεάτρου σκιών.

Εκείνο όμως που ξεχώρισα με μεγάλη διαφορά και εντυπώθηκε στο μυαλό μου ευθύς αμέσως, θεωρώντας δεδομένο οτι ο Καραγκιόζης είναι ένα παιδικό θέαμα ως επί το πλείστον, είναι το γεγονός οτι δεν κάνει διακρίσεις ούτε σε θεάματα χιουμοριστικά, αλλά ούτε και σε θεάματα αποτρόπαια. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρομαι στο έγκλημα στου Χαροκόπου, με θύμα τον πλούσιο εργολάβο Δημήτρη Αθανασόπουλο και θύτες τη σύζυγό του, Φούλα Κάστρου και τη μητέρα αυτής. Το 1931 η συγκεκριμένη υπόθεση ξεσήκωσε και σόκαρε όχι μόνο την εγχώρια κοινωνία, που θέλησε με κάθε τρόπο να τη ζωντανέψει και να τη φέρει στο προσκήνιο. Ο Καραγκιόζης σίγουρα θα αναλάμβανε δράση με το δικό του ξεχωριστό του τρόπο και δε θα την άφηνε ασχολίαστη και ανεκμετάλλευτη. Εμψύχωσε λοιπόν τους πρωταγωνιστές του εγκλήματος αυτού στο μπερντέ, με τραγική τη φιγούρα του Αθανασόπουλου που ξεχωρίζει λόγω της στάσης του τεμαχισμένου σώματός του, αλλά και των τραυμάτων που φέρει.

Επιπλέον, ένα ακόμη βίαιο κατά κάποιο τρόπο θέμα που παρατήρησα, ήταν η θέαση του ήρωα της ελληνικής επανάστασης του 1821, Αθανάσιου Διάκου, πρώτα υπό τη νεκρική του μορφή με σάρκα και έπειτα χωρίς. Όπως όλοι μας γνωρίζουμε, ο Διάκος σε ηλικία μόλις 33 ετών, αφού αιχμαλωτίστηκε από τους Τούρκους, παλουκώθηκε και υποβλήθηκε σε μαρτυρικό θάνατο και στη συνέχεια κάηκε. Σε αυτό το σημείο, άξιο τονισμού είναι το γεγονός οτι οι καραγκιοζοπαίχτες της εποχής προσπάθησαν να αποδώσουν όσο πιο πιστά μπορούσαν το θέαμα, με τρόπο τέτοιο που να καθηλώσουν το κοινό, ανεξαρτήτου ηλικίας. Γι’ αυτό το λόγο χρησιμοποιούσαν κατά τη διάρκεια αυτών των παραστάσεων ζωικό λίπος, το οποίο και έκαιγαν στις έντονες σκηνές για να τοποθετούν το θεατή αυτόματα στην κατάσταση αυτή. Το ίδιο συνέβη και με τις παραστάσεις που αφορούσαν τη δολοφονία του Αθανασόπουλου.

20160224_140528

Επιλογικά, από τη συνάντηση στο μουσείο θεάτρου σκιών του Ευγένιου Σπαθάρη, λάβαμε μία πιο σφαιρική εικόνα για τον Καραγκιόζη και τους εμψυχωτές του, ενώ παράλληλα είχαμε την τιμή να μας καλωσορίσει ο κύριος Δανέλλης με το δικό του μοναδικό τρόπο πίσω από το πανί. Με ειλικρίνεια και ευθύτητα μας εκμυστηρεύτηκε οτι για όσο υπάρχουν προβλήματα και θέματα που τρέχουν στην καθημερινότητα, για τόσο θα υπάρχει και θα ζει μέσα μας ο Καραγκιόζης και η καυστικότητά του. Ο Καραγκιόζης, ο αντικατοπτρισμός του ρεαλισμού.

Η σκιά μέσα μας

Ξεκινώντας, θα ήθελα να αναφέρω οτι πάντοτε θεωρούσα το λαϊκό θέαμα, ονόματι «Καραγκιόζης«, αξιοπρόσεκτο, ιδιαίτερα διασκεδαστικό και εκπαιδευτικό για κάθε ηλικία. Η αλήθεια είναι όμως οτι δεν  μου είχε δοθεί η ευκαιρία να το αξιολογήσω με τον τρόπο που επιθυμούσα, αλλά και να το επεξεργαστώ με τον ανάλογο τρόπο. Έτσι, επέλεξα ένα βιβλίο που με παρακίνησε σε αυτή τη διαδικασία και δεν είναι άλλο από την «Ιστορία του Καραγκιόζη» του Παναγιώτη Π. Καλονάρου.

Αρχικά, θα ήθελα να επισημάνω οτι ο Καραγκιόζης παρά τα ελαττώματά του, έχει υπάρξει πρώτα απ’ όλα και πάνω απ’ όλα μαχητής της ζωής. Παρά το κωμικό του χαρακτήρα του, μπορεί με μεγάλη ευκολία να χαρακτηριστεί  πατριώτης από τους λίγους και αυτό χάρη στους πολέμους, που με το δικό του μοναδικό τρόπο έχει συμβάλλει, απαλύνοντας την κατάσταση. Πόλεμοι, μεταξύ των οποίων και του 1821, Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος κ.ά. Δυστυχώς όμως η παρουσία και η συμβολή του θαρραλέου αυτού ήρωα στην ελληνική λαϊκή ζωή, δεν αποτέλεσε και ποτέ ιδιαίτερα θέμα μελέτης από την ελληνική κοινωνία.

Το θέμα της διάσωσης του Καραγκιόζη παραμελήθηκε, δεν εκτιμήθηκε, ούτε κι επεξεργάστηκε με τον τρόπο που του άρμοζε. Χάθηκαν σημαντικές πληροφορίες, δηλώσεις και γεγονότα επάνω σε αυτό και μαζί με αυτό «χάθηκε» και ο καθρέφτης της τότε ελληνικής ζωής, αφού ο πειναλέος αυτός χαρακτήρας τον εξέφραζε σε μεγάλο βαθμό. Οι μικρές και ελλιπείς δημοσιεύσεις, οι ασήμαντες και ανούσιες παραστάσεις και περιγραφές δεν στάθηκαν αρκετές για να περιγράψουν και να περισώσουν το μεγαλείο του. Έτσι η ιδέα της διάσωσης του ήταν σε μεγάλο βαθμό, αν όχι αποκλειστικά, καθαρά θέμα του ελληνικού κοινού. Αντιθέτως, σε χώρες όπως η Αγγλία και η Γαλλία, έχουν γίνει αξιοσημείωτες και μεγάλες σε έκταση μελέτες για τους εθνικούς τους ήρωες. Το ίδιο συμβαίνει και με τον τούρκικο Καραγκιόζη.

Όσον αφορά τον Καραγκιόζη στην Τουρκία, θεωρείται από τους ανθρώπους της οτι υπήρξε πραγματικά και έδρασε μαζί με το φίλο του Χατζή Ιβάτ (ή Χατζή – Εϊβάτ). Με λίγα λόγια, είναι για τους Τούρκους ο,τι ο Διογένης για τους Έλληνες. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρουν οτι υπήρξαν φίλοι καλοί μεταξύ τους και μέσα στο κέφι έκαναν την πλάκα τους και την σάτυρά τους, μαζεύοντας γύρω τους το λαό προκειμένου να περάσει καλά και να γελάσει. Με τον προφορικό τρόπο λοιπόν πέρασε στο θέατρο. Μάλιστα, οι Τούρκοι επιθυμούν να κρατήσουν τόσο ζωντανή την ύπαρξη του Καραγκιόζη και να πιστέψουν στην οντότητά του, που υποστηρίζουν οτι ο τάφος του βρίσκεται στην Προύσσα. Παρ’ όλα αυτά δεν υπάρχουν αποδείξεις για την πραγματική του υπόσταση, γι’ αυτό κι εμείς δεν μπορούμε παρά να κάνουμε εικασίες.

Σχετικά τώρα με το όνομα του κεντρικού χαρακτήρα, Καραγκιόζ στην τουρκική γλώσσα σημαίνει μαυρομάτης και ουσιαστικά θέλει να τονίσει το μεγάλο μάτι του, που υποδηλώνει την ευδιαθεσία και το κωμικό στοιχείο του. Ακόμη, το κωμικό κομμάτι συνδυάζεται με τη στενοχώρια, την πίκρα κ.ά. (π.χ. παρά την πείνα, τη φτώχεια και τη μιζέρια του κεντρικού μας ήρωα, δεν υπάρχει κανένα εμπόδιο από το να τον κάνει να περάσει καλά και να ξεχαστεί από τα κύρια ζητήματα που τον απασχολούν). Εκείνο που αξίζει να σημειωθεί είναι οτι το θέαμα του Καραγκιόζη είναι ο «καθρέφτης» του λαού. Δηλαδή, με διαφορετικό τρόπο, με άλλα ήθη κι έθιμα αναπαριστάται η καθημερινή ζωή στην Τουρκία και με άλλα στην Ελλάδα. Γι’ αυτό και άλλωστε οι διαφορές μεταξύ τους είναι εμφανείς στο Θέατρο σκιών.

Κάτι που μου κίνησε το ενδιαφέρον και θα ήθελα να αναφέρω, είναι οτι το συγκεκριμένο θέαμα έχει βαθιά τις ρίζες του στη νευροσπαστική, που αποτελεί τομέα της μιμιτικής τέχνης. Πιο συγκεκριμένα, με την εγκατάσταση του στις χώρες της Εγγύς Ανατολής, το έδαφος υπήρξε γόνιμο προηγουμένως από τους μίμους, τους θαυματοποιούς και των νευροσπασττών των αρχαίων και μεσαιωνικών χρόνων (σε αντίθεση με τις χώρες της Άπω Ανατολής που δεν επηρρεάστηκαν). Σε αυτό το κομμάτι συνέβαλε και η ύπαρξη των Ελλήνων σε αυτά τα σημεία (π.χ. Μικρά Ασία), καθώς και η παράδοση που αναπτύχθηκε και διαδόθηκε εκεί. Εν τέλει μπορούμε να θεωρήσουμε οτι εφόσον λέγεται οτι ο ελληνικός Καραγκιόζης προήλθε από τον τούρκικο, με τον ίδιο τρόπο και ο τούρκικος προήλθε από την Αρχαία Ελλάδα και αποτελεί τον τελευταίο απόγονο των αρχαιοελληνικών νευρόσπαστων και θαυματοποιών. Δηλαδή θα μπορούσαμε να πούμε οτι αυτό λειτούργησε εν μέρει ως «αντιδάνειο».

Σπουδαία πρόσωπα του ελληνικού κόσμου που ξεχώρισαν στο Θέατρο σκιών υπήρξαν οι: Γιάννης Πράχαλος (γνωστός και ως Μπαρμπαγιάννης), ο Μίμης Σαρδούνης (Μίμαρος), Αντώνης Μόλλας κ.ά. Στον τελευταίο μάλιστα θα μπορούσαμε και να υποκλιθούμε, αφού πέρα από το γεγονός οτι προσέθεσε στον ελληνικό μπερντέ καινούριες φιγούρες, όπως εκείνες του Σταύρακα και του Νώντα, χάρισε κι ένα πνευματοηθικό κύρος, αλλά και μία ταπεινή παρουσίαση του Καραγκιόζη, που εώς τότε ήταν κυνικός. Με μεγάλη προσμονή ο Α. Μόλλας επιθυμούσε για τον ελληνικό λαό να αναπτυχθεί ραγδαία και να περάσει σε έναν καινούριο κόσμο, τον κόσμο των διανοούμενων, με απώτερο σκοπό να μελετηθεί το θέαμα αυτό επιστημονικά, με τον τρόπο δηλαδή που του άρμοζε.

Επιλογικά, θα ήθελα να παραθέσω ένα ποιητικό κομμάτι ενός αγνώστου Τούρκου που μου έκανε εντύπωση και συγκεφαλαιώνει μία αντίληψη ως προς το Θέατρο σκιών :  «Μοιάζουμε με τις σκιές, που περνούνε στον μπερντέ. Τις δημιουργεί ένα αμυδρό φως, που τρεμοσβήνει και μια αδύνατη φωνή τις εμψυχώνει. Έτσι είμαστε κι εμείς οι φτωχοί θνητοί. Είμαστε μια σκιά και μια αδύνατη φωνούλα. Έσβησε το καντήλι μας; Πάει και η σκιά μας. Και μαζί με αυτή σβήνει και η πνοή μας. Όλα εδώ κάτω στον ψεύτικο ντουνιά είναι άστατα κι όλα μηδέν. Τα πάντα ματαιότης.«