Ο Καραγκιόζης Υπερήρωας

ή Ο Καραγκιόζης στην ένατη τέχνη και μία πρόταση για κόμικς με τον Καραγκιόζη

Ακούσατε, ακούσατε! Ο γνωστός μας κατεργάρης τελικά είναι παντού. Δεν τον χωράει ο μπερντές του και εξορμεί προς όλες τις κατευθύνσεις. Γίνεται βιβλία, ταινίες, τραγούδια, πανεπιστημιακό μάθημα, μπαίνει σε ζωγραφικές, σε κόμικς και πτυχιακές.
Με τα δύο τελευταία είχα την εξαιρετική τύχη να ασχοληθώ τους τελευταίους μήνες της φοίτησής μου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ. Θέλησα να εκπονήσω μία εργασία σχετική με το θέατρο σκιών, και χάρη στην έμπνευση του καθηγητή μου, Ιωσήφ Βιβιλάκη, ο οποίος γνώριζε ότι είμαι δημιουργός κόμικς, προέκυψε μία πολύ πρωτότυπη έρευνα και κυρίως ένα νέο καλλιτεχνικό προϊόν. Και αυτό, διότι η εργασία απαρτίζεται από δύο διαφορετικά σκέλη: α) καταγραφή και μελέτη των κόμικς με τον Καραγκιόζη που έχουν κυκλοφορήσει και β) δημιουργία ενός δικού μου κόμικ με τον Καραγκιόζη.

Όσον αφορά το πρώτο σκέλος της, εντόπισα όλους κι όλους τέσσερις τίτλους σχετικούς με τον Καραγκιόζη:

Εικονογραφημένος Καραγκιόζης,  ΕυγένιοςΣπαθάρης, Εκδόσεις Λιναρδάτου, 1963, τεύχη 13
Ο Καραγκιόζης, Βασίλης Χατζηβασιλείου-Ντόρα Τσαρουχά, Πατάκης, 1993, τεύχη 3

Η Οδύσσεια του Οδυσσέα σε κόμικς με σύντροφο τον Καραγκιόζη, Παναγιώτης Γκιόκας, Δάρδανος, 1999, τεύχη 4

Ο Καραγκιόζης και τα Σπρ€ντς, Νίκος Ζώης-Αλέξανδρος Καραγιαννόπουλος, ΖΝ Λεωπαλαίοντες, 2008, τεύχος 1

Εντόπισα  τα κόμικς, δυσεύρετα όλα, τα διάβασα, τα μελέτησα, τα κατέγραψα. Ξεκίνησα από τα στοιχεία του κάθε εντύπου, συνέχισα με μια περίληψη της υπόθεσης του κάθε τεύχους, σχολίασα την πλοκή, το σχέδιο, την αφήγηση, την γλώσσα και το ύφος του κάθε κόμικ, σε σχέση με τον γνωστό ήρωα του μπερντέ, κατά πόσο τον αποδίδει πιστά ή παρεκκλίνει από τον «κανόνα», για να καταλήξω στο κατά πόσο το πάντρεμα Καραγκιόζη και κόμικς ήταν, στην κάθε περίπτωση, επιτυχημένο ή όχι.
Δεν θα ήθελα να μιλήσω εδώ για κάθε ένα από αυτά τα κόμικς χωριστά, νομίζω ότι τους αξίζει ξεχωριστή παρουσίαση, την οποία δεσμεύομαι να κάνω στο άμεσο μέλλον. Θέλω μόνο να μοιραστώ το συμπέρασμα το οποίο προέκυψε.

Η τέχνη των κόμικς στην Ελλάδα ακουλούθησε μια σπασμωδική και δύσβατη πορεία, με το βλέμμα πάντα στραμμένο στο εξωτερικό. Τα εικονογραφημένα έντυπα από νωρίς κυνηγήθηκαν, δαιμονοποιήθηκαν, περιθωριοποιήθηκαν, στιγματίστηκαν ως χαμηλής ποιότητας και παιδικά αναγνώσματα (πόσο παρόμοια με το θέατρο σκιών!). Την δεκαετία του ’50, εκδίδονται στην Ελλάδα τα Κλασσικά εικονογραφημένα, στα οποία σύντομα προστίθενται και τεύχη ελληνικής παραγωγής,όπου διασκευάζονται ιστορίες από την μυθολογία και την αρχαιότητα, το βυζάντιο, την Επανάσταση του 1821 και κάποια λογοτεχνικά έργα. Παρότι η θεματολογία τους είναι εθνοπατριωτική, ο Καραγκιόζης δεν βρίσκει θέση ανάμεσά τους. Η προσπάθεια δεν έχει αντίκτυπο σε άλλους δημιουργούς ή συνεχιστές, οπότε σβήνει, και μαζί της και η παραγωγή κόμικς.

Ουσιαστική παραγωγή κόμικς στην Ελλάδα έχουμε μεταπολιτευτικά, από την δεκαετία του ’80, όταν το περιοδικό Βαβέλ εισάγει γαλλοβελγικά και ιταλικά κόμικς πολιτικοκοινωνικού περιεχομένου, μεταλαμπαδευτές των ιδεών του Μάη του 1968, που προφανώς απευθύνονται σε ενηλίκους. Από αυτά τα κόμικς, γαλουχείται μία νέα γενιά καλλιτεχνών Ελλήνων σκιτσογράφων, οι οποίοι βρίσκουν βήμα έκφρασης στο ίδιο περιοδικό, με κόμικς παρόμοιας θεματολογίας.
Παράλληλα, η εγχώρια αγορά κατακλύζεται από μεταφρασμένα κόμικς, Ντίσνεϋ και υπερηρωικά, στην δεκαετία του 1990 μέσω της τηλεόρασης έχουμε την μεγάλη επέλαση των anime (ιαπωνικών κινουμένων σχεδίων) και αργότερα το ίντερνετ, το οποίο μας φέρνει σε επικοινωνία με κάθε σχεδιαστικό και αφηγηματικό στυλ παγκοσμίως, επομένως προκύπτει ένα κύμα δημιουργών που τείνουν να ή και αναπαράγουν όλα αυτά τα πρότυπα, ή βασίζονται σε αυτά.
Λογικό είναι ο Καραγκιόζης, μέσα σε αυτό το πολύχρωμο και φανταχτερό πανηγύρι ή στην εικονοκλαστική underground διαμαρτυρία,  ένας ήρωας της λαϊκής τέχνης, λιτός, ασκητικός, από μια άλλη εποχή, που αναδίδει μάλλον φολκλόρ, τόσο ξένη με εμάς, να ξεχαστεί, να μην αναζητηθεί, να μην βρει θέση εν τέλει σε αυτό το μέσο.

Οι τέσσερις αυτοί τίτλοι που έχουν κυκλοφορήσει, οφείλονται σε μεμονωμένες προσπάθειες και στην αγάπη μάλλον των δημιουργών να χρησιμοποιήσουν έναν προσφιλή τους ήρωα, παρά σε κάποια τάση. Άλλωστε, οι προσπάθειες αυτές είναι  τόσο απομακρυσμένες χρονικά και διαφοροποιούνται τόσο πολύ στυλιστικά, ώστε δεν υπάρχει καμμία ένδειξη αλληλεπίδρασης και επηρεασμού μεταξύ τους.

Το πιο υπέροχο με αυτούς τους τέσσερις τίτλους, είναι ότι ο κάθε δημιουργός χρησιμοποιεί τον ήρωα με μία διαφορετική ιδιότητά του, για να διηγηθεί την ιστορία του.

01_72
Ο Ευγένιος Σπαθάρης χρησιμοποιεί το κόμικ ως ένα ακόμη μέσο για να παρουσιάσει, για να παίξει με τον ήρωά του. Γιατί ουσιαστικά αυτό κάνει. Ξαναπαίζει στο χαρτί ιστορίες από το γνωστό ρεπερτόριο, με το δικό του προσωπικό στυλ, χρησιμοποιώντας τις φιγούρες του, τα καλαμπούρια του, μαγεύοντάς μας με την αφηγηματική του ευφυΐα.

02_72
Ο Βασίλης Χατζηβασιλείου δημιουργεί νέες ιστορίες για τον Καραγκιόζη και την παρέα του, ακολουθώντας παρόμοια δομή με αυτές του ρεπερτορίου, παρόμοιο ύφος αφήγησης και χιούμορ, κάνοντας συνάμα και αποκλίσεις από αυτά. Χειρίζεται δηλαδή τον Καραγκιόζη με την ιδιότητα ενός καραγκιοζοπαίχτη, σε διαφορετικό όμως μέσο.

03_72

Ο Παναγιώτης Γκιόκας εκμεταλλεύται την ιδιότητα του Καραγκιόζη να ταξιδεύει μέσα σε έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και να γίνεται οργανικά μέρος τους, και τον θέτει σύντροφο του Οδυσσέα στις πολυετείς περιπλανήσεις του. Ο Καραγκιόζης, όπως και σε παρόμοιες μεταφορές τέτοιου τύπου έργων στον μπερντέ, ελαφρύνει την ατμόσφαιρα με τα καλαμπούρια του και τα θυμόσοφα σχόλιά του.

04_72
Ο Νίκος Ζώης χρησιμοποιεί την πολιτική διάσταση του Καραγκιόζη, και τον τοποθετεί στην Ελλάδα της κρίσης, στην θέση του κάθε ταλαίπωρου Έλληνα που αφαιμάζεται από τους κυβερνώντες, βαζοντάς τον να κάνει κριτική αλλά και να προτείνει λύσεις.

Το αποτέλεσμα είναι σε κάθε περίπτωση επάξιο του Καραγκιόζη, χαρακτηρίζεται από σεβασμό στον χαρακτήρα του και τον εκπροσωπεί τέλεια, εκτός από κάποιες αδυναμίες που παρατηρούνται στον τελευταίο τίτλο που παρουσιάστηκε.

Και κάπου εδώ, έρχεται και η δική μου σειρά…
Ποια είναι η δική μου τοποθέτηση ως δημιουργού κόμικς με τον Καραγκιόζη;
Ακόμη κι εγώ, με τον τρόπο μου, διαφοροποιήθηκα από τις προηγούμενες δουλειές. Έλαβα ένα έργο του ρεπερτορίου, έτσι όπως έχει συγγραφεί από τον συγκεκριμένο καραγκιοζοπαίχτη και κλήθηκα να το διασκευάσω σε μορφή κόμικς.
Αποφάσισα όμως να δανειστώ την πλοκή και κάποια στοιχεία, να προσθαφαιρέσω σκηνές και να το διανθίσω με τα δικά μου καλαμπούρια, έτσι όπως τα έχω αφομοιώσει από την παρακολούθηση παραστάσεων του θεάτρου σκιών, αλλά και από την θητεία μου στα κόμικς. Και κάπως έτσι έγινα κι εγώ από χάρτου καραγκιοζοπαίχτης…

Αρχικά, ξεκίνησα διαβάζοντας ξανά και ξανά το αρχικό κείμενο, κρατώντας σημειώσεις, ξεχωρίζοντας τις βασικές σκηνές, απομονώνοντας τις λέξεις κλειδιά. Χώρισα το έργο σε είκοσι βασικές ενότητες, τις οποίες περιέγραψα σε μία με δύο το πολύ προτάσεις, και έφτιαξα από ένα πρόχειρο καρέ για την κάθε μία. Αυτό ήταν και ένα πρωτόλειο storyboard (σαν κόμικ φτιαγμένο από πολύ πρόχειρα σκίτσα, ένα προσχέδιο της ιστορίας) αποτελούμενο από τα key frames. Επειτα, ξαναδιάβασα το κείμενο και ανέπτυξα περισσότερο την ιστορία, προσθέτοντας άλλα 36 καρέ, σύνολο δηλαδή 56.

03
Εφόσον πλέον είχα φτιάξει τον σκελετό της ιστορίας μου, ήταν η ώρα να διατάξω τα καρέ σε σελίδες. Δημιούργησα thumbnails (πρόχειρα σκίτσα αναλόγου με την ονομασία τους μεγέθους) για να καθορίσω τα layouts, το μέγεθος και την θέση του κάθε καρέ στην σελίδα ανάλογα με την βαρύτητά του, το σχήμα των καρέ κ.λ.π.
Βέβαια, δεν είχα ακόμη καθορίσει πώς θα είναι οι χαρακτήρες μου σχεδιαστικά. Τα σχέδια που είχα φτιάξει έως τότε ήταν υπερβολικά πρόχειρα. Αφού προβληματίστηκα λίγο, αποφάσισα να τους σχεδιάσω αρχικά με την μορφή φιγούρων σκιών, σαν να τις έφτιαχνα για τον μπερντέ, για να πάρουν ένα αρχικό σχήμα στην σκέψη μου και ύστερα να τους μετατρέψω στις τελικές φιγούρες, στο σχεδιαστικό μου ύφος, που θα χρησιμοποιούσα. Η σκέψη αυτή αποδείχτηκε σωτήρια, και, όταν ολοκλήρωσα τα σχέδια των χαρακτήρων και των φόντων, δισδιάστατα και τρισδιάστατα, τα σκάναρα στον υπολογιστή, για να χρωματίσω τα δείγματα ψηφιακά.

karagiozis72xatziavatis72ofis72

Μολονότι είχα ήδη επιλέξει το τελικό κόμικ να είναι χρωματισμένο στο χέρι με ακουαρέλλα, ήθελα να έχω την ευχέρεια να αλλάζω άμεσα και περισσότερο άκοπα χρώματα, ώστε να καταλήξω στην τελική μου επιλογή.
Όταν τελείωσε και αυτό, ξανασχεδίασα τους ήρωες και τα φόντα, και τους χρωμάτισα με τα υλικά που επρόκειτο να χρησιμοποιήσω και στο τελικό προϊόν. Αυτά τα σκίτσα χρησιμοποιήθηκαν και ως model sheet (αναφορικά σχέδια) κατά την τελική διαδικασία, της οποίας το ξεκίνημα είχε αισίως φτάσει.

tel01_katopsi72
Ζώστηκα με χάρακες, μολύβια, πινέλα και τα λοιπά εργαλεία και υλικά, σχεδίασα τις 15 σελίδες μου, αρχικά με μολύβι, ώστε να μπορώ να ελέγχω το σχέδιο και να κάνω διορθώσεις, έπειτα τις μελάνωσα, για να υπάρχει ένα καθαρό τελικό σχέδιο, πάνω στο οποίο χρωμάτισα με χρώματα ακουαρέλλας.

Στυλιστικά, επέλεξα να μην περιοριστώ από το ύφος του θεάτρου σκιών, παρότι με μαγνητίζει και το αγαπώ πολύ. Άλλωστε, το να χρησιμοποιήσω δισδιάστατες, ακίνητες φιγούρες και στατικά φόντα σε κόμικς είναι μία πρόκληση, για την οποία δεν αισθάνομαι έτοιμη. Έτσι, έπαιξα με τις οπτικές γωνίες λήψης και εκμεταλλεύτηκα κινήσεις και σκηνές οι οποίες είναι δύσκολο ή και αδύνατο να παρουσιαστούν στον μπερντέ. Βέβαια, δεν μπορούσα να μη διατηρήσω βασικά χαρακτηριστικά των προσώπων και των τοπίων, παρότι μεταφερμένα στο δικό μου στυλ. Επίσης δεν μπόρεσα να αντισταθώ στο να διατηρήσω το μακρύ χέρι του Καραγκιόζη και το φίδι αρθρωτά, την σύμβαση που θέλει την παράγκα αριστερά και την σπηλιά του φιδιού δεξιά, αλλά και την απουσία ακαδημαϊκής προοπτικής των φόντων.

02_04_11_

Τολμώ να πω ότι ήταν μια πάρα πολύ ενδιαφέρουσα εμπειρία, τόσο η μελέτη των κόμικς, αλλά ακόμα περισσότερο η δημιουργιά ενός κόμικς, η τριβή με τον Καραγκιόζη δημιουργικά, καλλιτεχνικά, μια διαδικασία από την οποία αποκόμισα πολλές γνώσεις και μια διαφορετική από τα συνηθισμένα μου δημιουργική εμπειρία, η οποία εύχομαι να αποτελέσει μια νέα ρίζα που θα μπολιάσει την μετέπειτα καλλιτεχνική μου πορεία.

Ελένη Βλαστάρη
κατά κόσμον ΛΕΝΑ Comics
Θεατρολόγος- Δημιουργός Κόμικς

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s