Ο ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ

20150209_135647

Ο Καραγκιόζης, επίκαιρος, μαχητικός και διαχρονικός, απασχολεί τα τελευταία χρόνια το χώρο της εκπαίδευσης ως μορφή λαϊκού θεάτρου με ιδιαίτερη παιδαγωγική αξία. Πανεπιστημιακοί καθηγητές των τμημάτων Παιδαγωγικής και Θεατρικών Σπουδών ερευνούν το φαινόμενο του θεάτρου σκιών και την αποδοχή του από τα μικρά και μεγάλα παιδιά. Η λαϊκή δημιουργία με το πρωτογενές, το αυθόρμητο ελκύει την παιδική ψυχή, η οποία είναι φύση ανεπιτήδευτη. Με το γέλιο που αβίαστα προκαλεί, παρουσιάζει την κωμική έκφανση της ζωής και την αισιόδοξη αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων. Σύμφωνα με τον Β. Αναγνωστόπουλο, το θέατρο σκιών «διαδραματίζει το ρόλο του παιδικού ήρωα, απαραίτητου στην ψυχική υγεία τους, όπως ο Πινόκιο στην Ιταλία, ο Γκινιόλ στη Γαλλία, ο Τεντέν στο Βέλγιο, ο Πετρούσκα στη Ρουμανία».

Η τέχνη του Καραγκιόζη αδιαμφισβήτητα συντείνει στη μόρφωση και τη θεατρική αγωγή, αφού τα παιδιά σαν δημιουργοί ενισχύουν την αυτοπεποίθηση και την κοινωνικότητά τους. Ο πολυπρόσωπος θίασος του θεάτρου σκιών μέσα από την πολυπολιτισμικότητα του διδάσκει τον σεβασμό και την αναγνώριση της διαφορετικότητας των ανθρώπων στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Όπως υποστηρίζεται και στο Δ. Ε. Π. Π. Σ. η γνώση της ιστορίας και η αποδοχή στοιχείων παράδοσης του πολιτισμού συμβάλλει στην ανάπτυξη και την κατάκτηση του επικοινωνιακού κώδικα στο πλαίσιο του κοινωνικού περιβάλλοντος. Ο Δ. Λουκάτος εξαίρει την παιδαγωγική αξία του θεάτρου σκιών χαρακτηρίζοντάς το ως θέαμα «που’ ναι πάντα μια προάσκηση ζωής στο παιδί» και υποστηρίζει τη συμβολή του στη γλωσσική καλλιέργεια των μαθητών. Τα βασικά χαρακτηριστικά του όπως είναι το παιχνίδι ανάμεσα στο φως και τη σκιά, οι δισδιάστατες φιγούρες και ο λόγος δύνανται να αξιοποιηθούν στα πλαίσια της εκπαιδευτικής πράξης κατά την οποία οι μαθητές καλούνται να γνωρίσουν το παρελθόν και να το αναδημιουργήσουν.

Σκοπός της παρούσας πρακτικής άσκησης ήταν η συνάντηση των μαθητών του 1ου Δημοτικού Σχολείου Βριλησσίων με τους ήρωες της τέχνης του Καραγκιόζη και η επαφή τους με την τεχνική του θεάτρου σκιών μέσα από το έργο Ο Μεγαλέξανδρος και το καταραμένο φίδι. Οι μαθητές κλήθηκαν να σηκωθούν από τις θέσεις των θεατών και να περάσουν πίσω από τον μπερντέ· να εμπνευστούν και να πλάσουν την πραγματική ζωή των ηρώων τους προσδίδοντας χρώμα στη φωνή, κίνηση στο σώμα, χαρακτηριστικά στην προσωπικότητά τους. Οι ίδιοι να γίνουν δημιουργοί μιας πράξης συλλογικής μέσα από την οποία ν’ ανακαλύψουν τι είναι αυτό που τους κινεί να πιάσουν τα πολύχρωμα καλαμάκια τους και να πουν «Ωωω ρε γλέντια! Θα φάμε, θα πιούμε και νηστικοί θα κοιμηθούμε!»

Στην έναρξη του πρώτου μαθήματος οι μαθητές υποβλήθηκαν σε διερευνητικές ερωτήσεις με σκοπό να εισαχθούν θεματικά στο διδακτικό αντικείμενο: «Έχετε παρακολουθήσει όλοι θέατρο σκιών;» Η απάντηση και των ογδόντα παιδιών που αποτελούν τα τέσσερα τμήματα ήταν καταφατική. «Σας αρέσει;» Σε τρία τμήματα (στις δύο τάξεις της πέμπτης δημοτικού και στο δεύτερο τμήμα της τρίτης) το ποσοστό των μαθητών που έδωσαν αρνητική απάντηση ήταν πέντε στα είκοσι άτομα ενώ στα υπόλοιπα παιδιά μονάχα ένας μαθητής από κάθε τμήμα δήλωσε πως δεν του αρέσει η τέχνη του θεάτρου σκιών. Ακολούθησε η περίληψη της υπόθεσης του έργου Ο Μεγαλέξανδρος και το καταραμένο φίδι με το οποίο θ’ ασχοληθούμε σε δύο διδακτικές ώρες: Ένα τεράστιο φίδι έχει εμφανιστεί στη δεξαμενή απ’ όπου υδρεύεται η πόλη του Πασά. Όποιος τολμήσει να πλησιάσει στην πηγή για να πάρει νερό, τον κατασπαράζει. Μόνο τότε το φίδι ναρκώνεται για ένα εικοσιτετράωρο και οι κάτοικοι της πόλης καταφέρνουν να προμηθευτούν νερό. Έτσι λοιπόν μια μέρα ο πολυχρονεμένος βεζίρης αποφάσισε να ρίξει τα ονόματα όλων των κατοίκων σε μία κληρωτίδα. Ο άνθρωπος του οποίου το όνομα θα κληρωνόταν κάθε φορά, θα έπρεπε να θυσιαστεί ώστε οι υπόλοιποι να μπορέσουν να πάρουν νερό από τη δεξαμενή. Για κακή του τύχη τραβήχτηκε στον κλήρο και το όνομα της μονάκριβης κόρης του, Χανούμ Φατμέ. Αμέσως τότε ο Πασάς έβγαλε διαταγή δια της οποίας ανακοίνωνε πως όποιος κατορθώσει να σκοτώσει το καταραμένο φίδι και να γλιτώσει την κόρη του θα την πάρει σύζυγό του και μετά το θάνατο του ίδιου θα γίνει και βεζίρης. Όλοι έτρεξαν να κατασπαράξουν το φίδι για να ωφεληθούν από την ευγνωμοσύνη του βεζίρη· ο Καραγκιόζης, ο Διονύσιος, ο Σολομών, ο Μορφονιός, ο Σβούρας, η Ποτούλα, ο Τατσουλίνος, ο μπαρμπα- Γιώργος, ο Σταύρακας… Ποιος όμως θα καταφέρει πραγματικά να σκοτώσει το φίδι;

Ο κάθε μαθητής επέλεξε τη φιγούρα του ήρωα που επιθυμούσε μαζί με ένα φυλλάδιο με τα χαρακτηριστικά του που επρόκειτο να τον βοηθήσει στο σχηματισμό της φωνής και στη στάση ή τις αντιδράσεις του στις εκάστοτε συνθήκες που θα πειραματιστεί μέσα από τον αυτοσχεδιασμό. Κυρομπογιές, μαρκαδόροι, ξυλομπογιές, κόλλες, ψαλίδια, συρραπτικά, καλαμάκια επιστρατεύθηκαν για την κατασκευή των φιγούρων που θα αποτελέσουν τον θίασο της δικής μας παράστασης. Τα παιδιά παρακολουθούσαν ταυτόχρονα το έργο παιγμένο από τον Ε. Σπαθάρη ώστε να αποκτήσουν μια ολοκληρωμένη εικόνα για τη δομή και το περιεχόμενό του. Ανοίγοντας την οθόνη για να προβληθεί το έργο οι μαθητές έσπευσαν με δική τους πρωτοβουλία να παίξουν με την σκιά τους που δημιουργούσε η αντίθεση φωτός (από τον προτζέκτορα) και σκοταδιού (με τα σβηστά φώτα της αίθουσας). Η σκιά αποτελεί πάντα ένα μυστήριο για τα παιδιά και ασκεί σε αυτά μια παράξενη, σχεδόν μεταφυσική γοητεία. Οι μαθητές ενδιαφέρθηκαν για τη σκιά τους και προσπάθησαν αυτοβούλως να παίξουν και να πειραματιστούν μαζί της. Το θέατρο σκιών αξιοποιεί ακριβώς αυτές τις ανθρώπινες σκιές ιδωμένες μέσα από καρικατούρες και προσφέρει τη δυνατότητα να ενεργοποιήσουν τις συναισθηματικές και γνωστικές τους διεργασίες, να ευαισθητοποιήσουν τη λειτουργία της φαντασίας και να απελευθερώσουν τον πνευματικό τους κόσμο. Κατά τη διάρκεια της παρακολούθησης το κάθε παιδί κρατώντας στα χέρια του ανολοκλήρωτη ακόμα τη φιγούρα του είχε ήδη ταυτιστεί μαζί της βιώνοντας τις συνθήκες που διαδραματίζονταν μπροστά του, αφού κάθε φορά που εμφανιζόταν ο ήρωας που είχε επιλέξει η αναφορά του σε αυτόν ήταν πρωτοπρόσωπη: «Να! Το φίδι. Εγώ είμαι αυτό», «Ακούστε πώς τραγουδάω», «Σε νικήσαμε».

Στο δεύτερο μάθημα οι μαθητές μπαίνοντας στην τάξη άκουγαν το τραγούδι «Σαν τον Καραγκιόζη» (σε στίχους και μουσική Δ. Σαββόπουλου) που σηματοδοτούσε την έναρξη της παράστασής μας. Τα περισσότερα παιδιά γνώριζαν το τραγούδι και άρχισαν να σιγομουρμουρίζουν τη μελωδία του στο ρυθμό της οποίας κουνούσαν ταυτόχρονα τις φιγούρες τους. Τα φώτα της αίθουσας έσβησαν, η «τρελή» μας λάμπα πίσω από το «λευκό μας σεντονάκι» άναψε και με επιφωνήματα ενθουσιασμού βάλαμε στη σκιά μας «τούτο το παιδί που δεν έχει απόψε πού να πάει». «Ωωω, τώρα βγαίνω. Μια στιγμή να φορέσω το πράσινο το παντελονάκι μου και είμαι έτοιμος. Για να δω… Είμαι ξυπόλυτος; Μάλιστα. Έτοιμος λοιπόν. Καλησπέρα σας! Σήμερα θα σας παρουσιάσουμε το έργο Ο Μεγαλέξανδρος και το καταραμένο φίδι» ανακοίνωσε ο Καραγκιόζης και η παράσταση ξεκίνησε. Οι μαθητές χωρισμένοι σε ομάδες των δύο ή τριών ατόμων ανέβαιναν με τη σειρά τους ή παρουσιάζονταν παρεμβατικά στη σκηνή που παρακολουθούσαν ως θεατές. Σκόπιμα δεν τους δόθηκε χρόνος να οργανώσουν τους αυτοσχεδιασμούς τους -μία πρωτοβουλία που στόχευε στην ανάπτυξη της σωματικής και νοητικής ετοιμότητάς τους, στη δυνατότητα της εκμετάλλευσης του τυχαίου και στον αφουγκρασμό των ερεθισμάτων στον χώρο δράσης πίσω από το πανί του θεάτρου σκιών-. Τα παιδιά αναπαράστησαν σκηνές από το έργο μα και εμπνεύστηκαν επιπρόσθετες σκηνές που θα μπορούσαν να διαδραματίζονται σε αυτό. Για παράδειγμα, η βεζυροπούλα έχει δίδυμη αδερφή με την οποία συναντήθηκε για να αποφασίσουν σε ποια από τις δύο έπεσε ο κλήρος που την αναγκάζει να θυσιαστεί στο φίδι ή ο Μορφονιός και ο σιορ- Διονύσιος συναντήθηκαν και αφηγήθηκαν τα κατορθώματά τους στην προσπάθεια να σκοτώσουν το καταραμένο φίδι.

Για το στάδιο της αξιολόγησης ζητήθηκε από τους μαθητές να γράψουν ένα γράμμα απευθυνόμενο στον καλύτερό τους φίλο ή στο αγαπημένο τους ημερολόγιο. Σε αυτό μπορούν να εκμυστηρευτούν τις εντυπώσεις από τη γνωριμία τους με το θέατρο σκιών, τη συνάντησή τους με τον ήρωα που επέλεξαν να εμψυχώσουν, τη διαδικασία κατασκευής της φιγούρας του, την εμπειρία της αλλαγής από τη θέση του θεατή στην ετοιμότητα του δημιουργού. Ακόμη δίνεται η δυνατότητα στα παιδιά να μοιραστούν τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκαν τις προκλήσεις των εκάστοτε συνθηκών της παράστασης καθώς και την άποψή τους για την προσωπική συμβολή τους στη συνεργασία με τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας. Ουσιαστικά οι μαθητές κλήθηκαν να αξιολογήσουν τόσο το ίδιο το μάθημα όσο και να αξιολογηθούν μέσα από την ανταπόκρισή τους στο περιεχόμενό του. Έπειτα από τη συνολική εμπειρία που απέκτησαν, σκοπός είναι να ασκηθούν μέσα από τον αναστοχασμό στην παρατήρηση του εαυτού τους η οποία τους οδηγεί με αβίαστο τρόπο στην αυτογνωσία, την αυτοαξιολόγηση και την κριτική στάση απέναντι στη μαθητική ομάδα.

Παρατήρησα πως οι μαθητές που δήλωσαν ότι δεν τους αρέσει η τέχνη του θεάτρου σκιών στην αρχή του μαθήματος ήταν εκείνοι που έμειναν εντός τάξης κατά τη διάρκεια του διαλείμματος για να πάρουν στα χέρια τους ολοκληρωμένη τη φιγούρα τους. Τα παιδιά που δυσανασχέτησαν στο άκουσμα της παρακολούθησης της παράστασης Ο Μεγαλέξανδρος και το καταραμένο φίδι ήταν αυτοί που έκαναν παρατήρηση στους συμμαθητές τους για να ακούσουν τους διαλόγους των σκηνών και εκδήλωσαν τη μεγαλύτερη περιέργεια για τον ήρωα που θα έδινε επιτέλους τη λύση. Λίγο πριν την παρακολούθηση της παράστασης από τον Ε. Σπαθάρη κατά την αναφορά του ονόματος του καραγκιοζοπαίχτη και της καθοριστικής συμβολής του στο θέατρο σκιών, ο Βασίλης (από το δεύτερο τμήμα της τετάρτης δημοτικού) προσέθεσε τον δάσκαλό μου, κ. Άθω Δανέλλη, του οποίου έχει παρακολουθήσει πολλές παραστάσεις, ενώ ο Μάνος (από το δεύτερο τμήμα της τρίτης δημοτικού) προσπαθώντας να θυμηθεί το όνομα του τον αποκάλεσε ως «ο άλλος Σπαθάρης που ζει».

Και κάπως έτσι ο κύκλος της μύησής μου στο θέατρο σκιών έκλεισε με τον ίδιο τρόπο που ξεκίνησε· με τον ίδιο άνθρωπο, τον κ. Δανέλλη, μέσα από τον οποίο έμαθα να «μεταφράζω» τους ήρωες του θεάτρου σκιών στη ζωή, μέσα σε ίδιο εκπαιδευτικό πλαίσιο με αντίστροφη ανάληψη ρόλου αυτή τη φορά και στην ίδια χρονική περίοδο αφού πέρυσι τέτοιο καιρό περίπου άνοιξα για πρώτη φορά την πόρτα της αίθουσας όπου πραγματοποιούταν το μάθημα του θεάτρου σκιών. Εύχομαι καλή συνέχεια στο ταξίδι με τον πιο θαρραλέο συνοδοιπόρο στο πλάι σας, τον κ. Ιωσήφ Βιβιλάκη, για το «θέατρο των αντιθέσεων»· ελληνικό- τούρκικο, φως- σκιά, παράγκα- παλάτι, λαός- εξουσία, φαντασία- πραγματικότητα, επικαιρότητα- παράδοση, φτωχός- πλούσιος, κόσμος- υπόκοσμος, κωμικό- τραγικό, καρικατούρα- εμψύχωση, αληθινό- μεταφυσικό. Μα είναι ακριβώς αυτές οι αντιθέσεις που «προδίδουν» τη ζωή και μας προκαλούν να ταυτιστούμε με όλες εκείνες τις μικροσκοπικές φιγούρες που μέσα τους εν τέλει χωράει ο κόσμος όλος.

Υπογράφει η φοιτήτρια της Φιλοσοφικής Σχολής του τμήματος Θεατρικών Σπουδών Δέσποινα Λαμπίδη.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s