ΤΟ ΦΙΔΙ ΣΕ ΕΞΩΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ

Πρόλογος
H μυθολογία και οι μυθολογικές ιδέες διαπερνούν όλες τις κουλτούρες του κόσμου ανεξαρτήτως γλώσσας και χώρας. Τόσο τα ελληνικά, όσο και τα εξωελληνικά μυθολογικά σώματα συνέβαλαν στην ανάπτυξη γλωσσών, εθίμων, θρησκειών, τεχνών, τελικά στην δημιουργία πολιτισμού. Κατά την εξερεύνηση ενός πολιτισμού, αναγκαία θεωρούνται η μελέτη των μυθολογικών αντιλήψεων της κάθε κουλτούρας, αλλά και ειδικότερα η εξερεύνηση των συμβολισμών που ανακύπτουν από κάθε ξεχωριστή μυθολογική ιστορία. Στην παγκόσμια μυθολογία και θρησκειολογία η έννοια του συμβόλου κατέχει μια σημαντική θέση, ενώ το σύμβολο αντιπροσωπεύει μία έννοια, είτε ως σημείο (απεικόνιση), είτε ως κάτι έμψυχο που ενσαρκώνει συγκεκριμένη έννοια και είναι πλούσιο σε αναλογία.

Ένα από τα αμέτρητα σύμβολα που απαντάται σε αρκετές εξωελληνικές παραδόσεις, ενώ ταυτόχρονα κατάφερε να αναδυθεί ως πολύπλοκο και πανίσχυρο σύμβολο σε πολλούς και διαφορετικούς πολιτισμούς είναι το φίδι. Αποτελεί ταυτόχρονα ένα από τα πιο αρχαία σύμβολα, καθώς τα ερπετά προηγήθηκαν των πτηνών και των θηλαστικών. Ο συμβολισμοί που αποδίδονται στο φίδι είναι αρκετοί και οι θρύλοι σχετικά με τα πράγματα που αντιπροσωπεύει, αναρίθμητοι. Είτε εκφράζοντας τις ζωοδότριες και ηλιακές δυνάμεις, είτε αντιπροσωπεύοντας τις χθόνιες και μυστηριακές δυνάμεις, ο όφις (αρχ. ελλ.) ή serpens (λατ.) έχει φορτιστεί ανά τους αιώνες με ιερότητα και έχει λάβει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των λαών που το χρησιμοποιούσαν. Ξεκινόντας από τους Αζτέκους και εκτείνοντας την παρουσία του στους Αιγύπτιους, τους Αφρικανούς, τους Βουδιστές, τους Εβραίους, τους Ινδούς, τους Ινδιάνους, τους Σκανδιναβούς, τους Σουμέριους και διάφορες άλλες κουλτούρες, το φίδι επιδέχθηκε ψυχολογικές, μυθολογικές και θεολογικές ερμηνείες.
Όπως μέσω του έργου Ο Μέγας Αλέξανδρος και το καταραμένο φίδι, ενσαρκώνονται ο Άγιος Γεώργιος (θέμα θρησκευτικό) και η αφηρημένη έννοια του κακού αντίστοιχα, έτσι και στις εξωελληνικές παραδόσεις το φίδι ενσάρκωσε τους δικούς του μοναδικούς ρόλους, μέσω διαφόρων δημιουργικών εκφάνσεων. Ζωγραφισμένο σε μια τοιχογραφία, ως αγαλματίδιο ή ως διάκοσμος, ο όφις με τις αντιθετικές -πολλές φορές- ιδιότητες που του αποδόθηκαν ανά τους αιώνες, αποτέλεσε αναμφίβολα πηγή έμπνευσης για πολλούς λαούς. Η παρούσα εργασία έχει καταρχήν ως σκοπό να ανιχνεύσει την παρουσία του φιδιού σε εξωελληνικούς λαούς, αλλά και την ιδιαίτερη, αλληγορική σημασία που του αποδιδόταν κάθε φορά.

Αζτέκοι
Ένας από τους πρόσφατους πολιτισμούς (1300-1500 μ.Χ) και κυρίαρχος στην κεντρική λεκάνη του Μεξικόυ, οι Αζτέκοι, προσέδιδαν στο φίδι πνευματικές και ιερές ιδιότητες. Πιο συγκεκριμένα, ο Κουετζαλκοάτλ ή Κετζάλκοάτλ (Quetzalcohuātl: νάουατλ) είναι μια μεσοαμερικάνικη θεότητα που το όνομά της κυριολεκτικά φέρει τη σημασία του φτερωτού φιδιού, καθώς αποτελεί την ένωση του πουλιού (Κουετζάλ) και του φιδιού (Κοάτλ). Το όνομά της προέρχεται από την γλώσσα Νάουατλ (αγγλ.: Νahuatl), η οποία αποτελούσε την ιθαγενή γλώσσα του Μεξικού και της Βόρειας Αμερικής.
Το φτερωτό αυτό φίδι που θύμιζε δράκο, αποτελούσε μια θεότητα-δημιουργό, έχοντας συμβάλει ουσιαστικά στη δημιουργία της ανθρωπότητας. Αποτελεί τον ήλιο και το πνεύμα, είναι ο σοφός δημιουργός των νόμων, υποστηρικτής της δικαιοσύνης και θεός του ουρανού. Σύμφωνα με το μύθο επίσης, μεταμορφώθηκε σε μυρμήγκι, έκλεψε το καλαμπόκι και το έδωσε στο ανθρώπινο γένος.
Μεταξύ των Αζτέκων, το όνομα του Κουετζλκοάτλ ήταν επίσης ένας ιερατικός τίτλος, ενώ στους δύο πιο σημαντικές ιερείς του ναού Templo Mayor, στην Τενοτστιτλάν (πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας των Αζτέκων), προσέδιδαν τον τίτλο Quetzalcoatl. Τέλος, εμφανίζεται στο τελετουργικό ημερολόγιο των Αζτέκων, όπου διαφορετικές θεότητες συνδέονται με τα ονόματα του κύκλου ενός έτους: η χρονιά Κουετζαλκοάτλ ήταν συνδεδεμένη με το έτος Ce Acatl, το οποίο συσχετίζεται με το έτος 1519.

Ο Quetzalcoatl όπως απεικονίζεται στον Codex Borbonicus.

Στον αντίποδα των θετικών ενεργειών που συμβολίζει το φτερωτό φίδι, βρίσκεται η μητέρα του Κουετζάλκοατλ, δηλαδή η θεά Κοατλίκουε (ναουάτλ: Cōātlīcue ). Η κυρίαρχη αυτή θεά των Αζτέκων, φοράει μια φούστα υφασμένη από φίδια, κάτι που υποδηλώνεται και στο όνομα της (coatl=φίδι, icue=φόύστα). Η συγκεκριμένη θεότητα είναι υπεύθυνη για τη γέννηση της σελήνης και των αστεριών, ενώ γενικότερα αντιπροσωπεύει την δημιουργό Μητέρα Γη, που ταυτόχρονα κρύβει μια σκοτεινή υπόσταση, γιατί όπως δίνει την ζωή, έτσι μπορεί να την πάρει πίσω. Οι περισσότερες απεικονίσεις της, αναδεικνύουν την καταστροφική και χθόνια πλευρά της.

20041229-Coatlicue_(Museo_Nacional_de_Antropología)_MQ-3
Άγαλμα της Coatlicue, η φούστα της οποίας είναι πλεγμένη με φίδια. Εθνικό Μουσείο Ανθρωπολογίας του Μεξικού. (πηγή: wikipedia)

Αίγυπτος
Ισχυρή και συχνή υπήρξε η παρουσία του φιδιού, στην αρχαία Αίγυπτο, η οποία αντιπροσωπεύει μια από τις σημαντικότερες κοιτίδες πολιτισμού παγκοσμίως. Ως ταραχοποιό ή ως θείο, το φίδι κάνει την εμφανισή του, είτε ενσαρκωμένο από θεότητες, είτε πάνω σε τοιχογραφίες, οι οποίες χάνονται στα βάθη της σπείρας του χρόνου.

Ένα από τα πιο γνωστά αρχαία αιγυπτιακά σύμβολα ήταν ο Ουραίος ή αλλιώς κόμπρα. Το ισχυρότατο αυτό έμβλημα συμβόλιζε τη θεία σοφία, τη γνώση την πνευματικότητα, τη δύναμη και τη βασιλική εξουσία. Η φιδίσια θεά Ουάτζετ (Wadjet) που σχετίζεται άμεσα με το αιγυπτιακό πάνθεον ήταν αυτή που δημιούργησε το φυτό πάπυρος, αλλά και αυτή που συνδέθηκε άμεσα με το φίδι, ενώ σταδιακά οδήγησε στη χρήση του φιδιού ως διάκοσμο στα βασιλικά διαδήματα. Όπως είναι γνωστή στα ελληνικά, η Μπούτο ήταν προστάτιδα της Κάτω Αίγυπτου, προστάτιδα δηλαδή της βασιλείας του Βορρά. Πολλές φορές εμφανιζόταν με την αδελφή της Νεκχεμπέτ (Nekhebet), η οποία εκπροσωπούσε την Άνω Αίγυπτο και παριστανόταν ως γύπας. Σε αντίθεση το ιερό ζώο της Μπούτο ήταν η κόμπρα και γι’ αυτό το λόγο συχνά απεικονίζεται ως φτερωτή κόμπρα που εκτοξεύει δηλητήριο ή ως μια γυναίκα με κεφάλι κόμπρας.
Οι Αιγύπτιοι λοιπόν, μέσω της θεάς Μπούτο και της αδελφής της, οδηγήθηκαν στο να τοποθετούν τον Ουραίο στο διάδημα των θεών ή των Φαραώ. Μάλιστα, όταν η απεικόνιση ενός Φαραώ έφερε διπλό βασιλικό Ουραίο (γύπας και φίδι), σήμαινε ότι αυτός ο Φαραώ υπήρξε ηγεμόνας και των δυο Αιγυπτιακών βασιλείων. Θεωρείται η πολυτιμότερη διακόσμηση του βασιλικού διαδήματος, ενώ συχνά χρησιμοποιούταν ως διακοσμητικό στοιχείο στις εισόδους των σπιτιών και των ναών, καθώς θεωρούσαν ότι έχει αποτροπαϊκό χαρακτήρα, αλλά και ισχυρή δύναμη, διώχνοντας τους εχθρούς και οτιδήποτε θα μπορούσε να βλάψει μακριά.

Tutankhamun_Mask
Νεκρική προσωπίδα του Τουταγχαμών. Αιγυπτιακό μουσείο, Κάιρο. (πηγή: wikipedia)

Ένας ακόμη θεός συσχετίζεται με το φίδι, αποτελώντας την αρσενική έκφανση μιας θεότητας που είναι συνυφασμένη με το φίδι και ονομάζεται Άπωφης. Όπως αναφέρεται στο βιβλίο Η καθημερινή ζωή των Αιγυπτιακών Θεών, «ήταν ένα τεράστιο φίδι που επιτιθόταν καθημερινά στον θεό ήλιο (Ρα) σε διάφορα σημεία της ουράνιας διαδρομής». Συσχετίστηκε συνεπώς, με επιθετικές δυνάμεις που προκαλούσαν διχόνοια και αποτελούσε την άκρως αντίθετη, σαφώς οδυνηρή, όψη του κατακαίοντος ήλιου. Νικητής στη συχνή μάχη μεταξύ του δαίμονα του σκότους, της καταστροφής και της ομίχλης, με τον κατεξοχήν θεό της δημιουργίας και του φωτός αναδεικνύοταν κάθε φορά ο θεός ήλιος. Ο Άπωφις χαρακτηρίζεται ως η θεοποίση του χάους που ήρθε στον κόσμο να φέρει την ισορροπία μεταξύ του καλού και του κακού και έφυγε από τον κόσμο, αφού τον σκότωσε ο θεός Ρα.

Λεπτομέρεια από αιγυπτιακή τοιχογραφία του 14ου αιώνα π.Χ. O Ρα σε μορφή μιας γάτας (ηλιακό ζώο) επιτίθεται στον Άπωφη που παριστάνεται ως κυματοειδές, υδάτινο, καταστροφικό φίδι. (πηγή: http://www.pinterest.com)

Ινδία
Συχνά στην Άπω Ανατολή ο δράκος και το φίδι εναλλάσονται, χωρίς καμία διάκριση να γίνεται μεταξύ τους. Η λατρεία των φιδιών και του πνεύματος τους είναι συνδεδεμένα με το νερό, την ζωή και την αθανασία. Στην ινδική μυθολογία οι Ναγκά και οι Ναγκίνα φιδόμορφες από τη μέση και κάτω, ανθρωπόμορφες στο υπόλοιπο σώμα είναι σοφές θεότητες. Απεικονίζονται ποικιλοτρόπως, ενώ κατοικούν στον υδάτινο κόσμο μέσα σε παλάτια γεμάτα πολύτιμους θησαυρούς, αφού είναι βασιλιάδες και βασίλισσες. Οι ιδιαίτερες και πνευματικές αυτές υπάρξεις αντιπροσωπεύουν τις ζωτικές δυνάμεις των υδάτων, τη γονιμότητα και την αναγέννηση, επιβεβεβαιώνοντας τις ιδιότητες που τους έχουν δοθεί, ως όντα με μαγικές δυνάμεις. Θεωρούνται ταυτόχρονα, φύλακες των υδάτων της ζωής και κατ’ επέκταση φύλακες των υλικών και πνευματικών θησαυρών.

Naga182
Γλυπτό ενός ζευγαριού Ναγκά, στο Halebidu, στην Ινδία.

Στον Ινδουισμό ο Μπράχμα, ο Σίβα και ο Βίσνου αποτελούν τις τρεις πιο σημαντικές θεότητες ενσαρκώνοντας ο καθένας πολλές επιμέρους θεότητες. Ο Βίσνου λατρευόταν κυρίως ως προστάτης- συντηρητής του κόσμου που αποκαθιστούσε την ηθική τάξη και και με το μύθο του συνδέεται ο Ανάντα ή όφις Σέσα (Shesha naga). Ο Ανάντα εκπροσωπεί τον χιλιοκέφαλο κύριο, βασιλιά των φιδιών (Ναγκά), αποτελώντας ταυτόχρονα το βάθρο του Βίσνου της σπουδαίας αυτής θεότητας του ινδικού μυθικού κόσμου . Ο Βίσνου κοιμάται πάνω στο κουλουριαμένο αυτό ερπετό στα αρχέγονα ύδατα, κάθεται πάνω στο πολυκέφαλο φίδι που αποτελεί σύμβολο γνώσης, γονιμότητας και δημιουργίας.

Κέλτες
Στην κελτική μυθολογία, την μυθολογία δηλαδή που αναπτύχθηκε κυρίως στην Ιρλανδία, την Ουαλία, τη Σκωτία και την Κορνουάλη, το φίδι συνδέεται με όλα τα θεραπευτικά ύδατα, τη γονιμότητα και την αρρενωπότητα. Ο κερασφόρος Κερνούνος είναι ο θεός της φύσης -θεοποιημένο πνεύμα των αρσενικών ζώων με κέρατα-, συνδέεται με την αναπαραγωγή, την ενστικτώδη πρωτόγονη ζωϊκή φύση, ενώ συχνά απεικονίζεται, κρατώντας ένα φίδι. Παρόμοια θεότητα με τον Κερνούνο, είναι ο Πάνας που εμφανίζεται στην ελληνική μυθολογία.

Λεπτομέρεια από τη χύτρα του Γκούντεστρουπ που απεικονίζει τον Κερνούνο. 5ος – 1ος αι. π.Χ. Εθνικό Μουσείο της Δανίας (πηγή: wikipedia)

Εκτός από τον προστάτη των ελαφιών, υπάρχουν και αρκετές θηλυκές θεότητες που συνδέονται με τις ζωοδότριες, μαντικές, επουλωτικές δυνάμεις. Γνωστότερο παράδειγμα αποτελεί η Μπρίγκιτ (Brigid). Η συγκεκριμένη θεά εκπροσωπεί τη Μητέρα φύση, θεωρείται προστάτιδα της ποίησης, της εστίας, των τεχνών. Εμπνέει, θεραπεύει, ενώ συχνά χαρακτηρίζεται ως θεά του φωτός και της δημιουργίας. Εμφανίζεται  να  έχει ως έμβλημα το φίδι, το οποίο λειτουργεί αλληγορικά, ως πνευματικός εκπολιτιστής και σύμβολο γονιμότητας.

Στεφανία Γεωργιλέα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Cirlot Jun Eduardo, Το λεξικό των συμβόλων, Εκδόσεις Κονιδάρη, Αθήνα 1995
Cooper Jean C., Λεξικό παραδοσιακών συμβόλων, Εκδόσεις Πύρινος Κόσμος, Αθήνα 1992
Meeks Dimitri, Η καθημερηνή ζωή των αιγυπτιακών θεών, Εκδόσεις Παπαδήμας, Αθήνα 1995

ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ
http://www.mythologydictionary.com/
http://en.wikipedia.org/wiki/Main_Page

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s