Τα τραγουδια και οι μουσικες στο εργο ΄΄Ο Μεγας Αλεξανδρος και το καταραμενο φιδι΄΄

untitled

Η μουσική στο ελληνικό θέατρο σκιών παίζει, έπαιζε και θα παίζει έναν σπουδαίο ρόλο. Οι ήχοι, μελωδικοί ή φάλτσοι, άγριοι ή ήπιοι, γλυκοί ή πικροί, πάντα θα διατηρούν την θέση τους στο θέατρο σκιών. Ανέκαθεν αυτό το είδος θεάτρου απαρτιζόταν και βασιζόταν στους ήχους: η φωνή του καραγκιοζοπαίκτη και οι ποικίλλες διαστάσεις της, τα ηχητικά εφέ που είναι πολλά και ευφυή στις παραστάσεις, η μουσική υπόκρουση των παραστάσεων με ορχήστρα ή cd, τα τραγούδια των ηρώων του πανιού. Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά δείχνουν την αξία του ήχου, της μουσικής και του τραγουδιού στο κόσμο του Καραγκιόζη.

Ένα πολύ πλούσιο υλικό για την μουσική και τα τραγούδια στο θέατρο σκιών, επιστημονικό και καλλιτεχνικό, υπάρχει στο σπάνιο ντοκιμαντέρ της τηλεοπτικής εκπομπής του 1987 «Μουσική τομή»(ΕΡΤ) το οποίο ήταν ειδικά αφιερωμένο στα τραγούδια του ελληνικού θεάτρου σκιών και τη βαθιά τους σημασία στη πολιτιστική κληρονομιά της λαϊκής μας παράδοσης.

Παίρνουν μέρος γνωστοί καραγκιοζοπαίκτες της εποχής και μουσικοί. Περιστατικά αφηγούνται οι Βάγγος Κορφιάτης και Ευγένιος Σπαθάρης. Τα διάφορα τραγούδια τα ερμηνεύει μια από τις μεγαλύτερες φωνές των τραγουδιστών του Καραγκιόζη, ίσως και από τις καλύτερες φωνές που έβγαλε το ελληνικό τραγούδι χωρίς υπερβολή, ο Σπύρος Καράμπαλης, ο οποίος παρουσιάζει και κάποια σκετσάκια απο παραστάσεις. Βοηθός σκηνής είναι ο Αργύρης Θούγας, μια χαρακτηριστική προσωπικότητα του θεάτρου σκιών, πάντοτε στο πλευρό μεγάλων καλλιτεχνών του είδους, στην κιθάρα είναι ο αδερφός του Σπύρου Θέμης Καράμπαλης και στο ακορντεόν ο Βαγγέλης Καλυβιώτης. Πλάνα επίσης παρουσιάζονται και από ζωντανή παράσταση του τότε πρωτοεμφανιζόμενου καραγκιοζοπαίκτη Πάνου Καπετανίδη. Τα κείμενα και το αρχειακό υλικό προέρχονται από τον καραγκιοζόφιλο, ερευνητή και μηχανικό Βαγγέλη Βαβανάτσο. Επίσης, περαιτέρω επιστημονικές πληροφορίες σχετικά με τη μουσική και τα τραγούδια του Καραγκιόζη δίνει ο γνωστός καθηγητής θεατρολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Βάλτερ Πούχνερ.

Ας επιστρέψουμε όμως λίγο στο παρελθόν του ελληνικού θεάτρου σκιών. Υπάρχουν πολλές αναφορές για τη μεγάλη σημασία που απέδιδαν στη μουσική όλοι οι πρωτεργάτες του ελληνικού θεάτρου σκιών. Ορισμένοι από αυτούς υπήρξαν και οι ίδιοι και εξαίρετοι τραγουδιστές, με πρώτο τον «πατέρα» του νεοελληνικού Καραγκιόζη, τον Μίμαρο (Δημήτριο Σαρδούνη, 1865-1913). Αυτός ήταν και πρωτοψάλτης στον Άγιο Ανδρέα και την Παντάνασσα των Πατρών, αποδεικνύοντας για άλλη μια φορά την άμεση σχέση ανάμεσα στο δημοτικό τραγούδι και στη βυζαντινή μουσική παράδοση. Έχουμε όμως, παράλληλα, και καλλιτέχνες που άφησαν εποχή ως «τραγουδιστές του μπερντέ»: ο Σωτήρης Καπρούλιας(τραγουδιστής του Χρήστου Χαρίδημου), ο Κώστας Καραμπάλης (1883-1942, τραγουδιστής του Αντώνη Μόλλα) κ.α. Ο Κώστας Καραμπάλης ήταν ο πατέρας του Σπύρου και του Θέμη Καράμπαλη, που «έφυγαν» το 1995 και το 1993 αντίστοιχα, τελευταίοι εκπρόσωποι αυτής της παράδοσης. Πολύ συχνά οι τραγουδιστές και τα τραγούδια αναγράφονταν στο πρόγραμμα κι αποτελούσαν μεγάλο «κράχτη» για το κοινό: «Απόψε στου Χαρίδημου ο Σωτήρης Καπρούλιας στο Τούρκοι Βαστάτε τ’ Άλογα». Ο Σωτήρης Σπαθάρης γράφει στ’ απομνημονεύματά του ότι το πρώτο πράγμα που ζητούσαν, πριν τον κλείσουν για παράσταση στην επαρχία, ήταν: «Έχεις καλό αμανετζή;». Γιατί τότε η μουσική δεν περιοριζόταν σε μια ηχογραφημένη στροφή ή σε λίγες μουσικές φράσεις. Στην Αθήνα, τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, η κυριότερη απασχόληση των λαϊκών οργανοπαιχτών και των μουσικών που έπαιζαν στις φιλαρμονικές υπήρξε ο Καραγκιόζης. Ο Μόλλας κι ο Χαρίδημος είχαν στην ορχήστρα γύρω στα δέκα λαϊκά όργανα: κλαρίνο, βιολί, σαντούρι, πιάνο, ακορντεόν, τρομπέτα, κορνέτα, κιθάρα και «τζάζ» ή «γκρανκασοτάμπουρο» (μεγάλο τύμπανο με πιατίνια).

Παραδοσιακά Λαϊκά μουσικά όργανα.
Παραδοσιακά λαϊκά μουσικά όργανα που χρησιμοποιούνταν ως μουσική υπόκρουση από τους οργανοπαίκτες των ορχηστρών στις παραστάσεις του θεάτρου σκιών.

Η Αρετή Μόλλα – Γιοβάνου θυμάται: «Την ορχήστρα του πατέρα την αποτελούσαν ένα κοντραμπάσο, ένα αλτικόρνο, μια κορνέτα, μια γκρανκάσα, ένα τύμπανο και πιατίνια. Είχε τους ίδιους μουσικούς πολλά χρόνια. Τους βρήκα όταν ήμουν μικρό παιδάκι και σταμάτησε να συνεργάζεται μαζί τους όταν έπαψε πια να έχει ορχήστρα. Μια ζωή ολόκληρη!…». Στις περιοδείες τους οι καραγκιοζοπαίχτες συνεργάζονταν συχνά και με ντόπιους μουσικούς («Επήγαμε τουρνέ, βρήκαμε και όργανα που ήτανε κι αυτοί λουόμενοι» διηγείται ο Σωτήρης Σπαθάρης). Έτσι, κατά περίπτωση, πρόσθεταν και τραγούδια από το τοπικό ρεπερτόριο, ενώ παράλληλα λειτουργούσαν και σαν μουσικοί πρεσβευτές, μεταφέροντας σε όλη την Ελλάδα τα διάφορα μουσικά είδη και τους χορούς των ηρώων του Καραγκιόζη, που γεφυρώνουν την Ανατολή με τη Δύση. Πολιτικά χασάπικα και χασαποσέρβικα δίπλα σε «μαρσάκια» τύπου «Ροζαμούντας», καλαματιανά και τσάμικα μαζί με την πόλκα Καραγκιόζη – Χατζηαβάτη, αμανέδες και ισπανοεβραϊκά τραγούδια κοντά σε τσάρλεστον και φοξ τροτ, πειραιώτικα ρεμπέτικα.

Το ιστορικό του ελληνικού θεάτρου σκιών απ’όσο φάνηκε παραπάνω, έχει στις κεντρικές του θέσεις τον κόσμο της μουσικής και του τραγουδιού. Ένα από τα έργα που περιέχουν πολλά σημαντικά τραγούδια του μπερντέ, αποτελεί το κλασσικό έργο ΄΄Ο Μέγας Αλέξανδρος και το καταραμένο φίδι΄΄. Ας δούμε εδώ τα τραγούδια των ηρώων του έργου που κυρίως συνδυάζονται με την εμφάνιση του ήρωα στον μπερντέ:

Η καντάδα του Νιόνιου: Το τραγούδι της φιγούρας του Σιορ Διονύσιου (Νιόνιου), ενός από τους ήρωες του ρεπερτορίου του ελληνικού θεάτρου σκιών είναι η ζακυνθινή του καντάδα. Ο Σιορ Διονύσιος ή Νιόνιος, είναι Ζακυνθινός, ξεπεσμένος κατά φαντασία αριστοκράτης, καυχησιάρης, επιφανειακά ευγενικός, και μια γλώσσα γεμάτη παραφθαρμένες ιταλικές λέξεις. Αυτό που κρατά πάντοτε ζωντανό τον Σιορ Διονύσιο και ακλόνητο μέσα στις δεκαετίες είναι ο ρομαντικός του χαρακτήρας, το φλογερό του ταπεραμέντο, οι κομψοί τρόποι του η λεπτή και καλοντυμένη παρουσία του, το ψηλό καπέλο, το φράκο, το παπιγιόν και την ιταλο-ελληνική του κουλτούρα. Τις περισσότερες φορές ερωτευμένος βγαίνει στη σκηνή τραγουδώντας την Ζακυνθινή καντάδα του ή τραγούδια που αφορούν τη Ζάκυνθο από όπου κατάγεται. Τα τραγούδια που τραγουδάει είναι το »Άστρο της αυγής» και το »Από το χωριό ερχόμην».

Το ρουμελιώτικο του Μπαρμπαγιώργου: Το γνωστό παραδοσιακό κομμάτι «Μια βλάχα μια παλιόβλαχα» είναι ένα από τα χαρακτηριστικότερα ρουμελιώτικα τραγούδια του βουνού και του κάμπου με το οποίο πολύ συχνά κάνει την εμφάνιση του επί σκηνής ο Μπαρμπαγιώργος σε ένα χορό που εκφράζει τη συνολική λεβεντιά της ελληνικής φουστανέλας.

Το τσιφτετέλι του Εβραίου: Ο Εβραίος ο οποίος έχει χαρακτηριστική μακρόσυρτη ομιλία με πολλές ισπανικές λέξεις και είναι καλοντυμένος με τα πλουμιστά του ρούχα, το σιμίτι και τα ανατολίτικα πασουμάκια του, μιλά μια γλώσσα ακατάληπτη. Το σώμα του γέρνει μπροστά, το κεφάλι ακόμη περισσότερο και μοιάζει να ζητά μονίμως κάτι από τους άλλους και το απλωμένο χέρι του δείχνει ακριβώς τι: Το χρήμα. Σε αυτό είναι προσκολλημένος. Μπορεί να είναι τσιγκούνης και τοκογλύφος, μπορεί και να είναι απλώς αφοσιωμένος στο να βγάζει λεφτά. Και το καταφέρνει! Στη σκηνή μπαίνει πάντα τραγουδώντας το τραγούδι του »Βίζο Λα Βίζο» που μέχρι σήμερα είναι το ίδιο:

Βίζο-βίζο-βίζο, όντε λακαβίζο Οσπερλέμος ζα
Βίζο-βίζο-βίζο, γιουναίκα να κερδίζω. Οσπερλέμος…

Τα παιδικά του Μορφονιού: O Moρφονιός, η πασίγνωστη φιγούρα του θεάτρου σκιών που δημιούργησε ο Αντώνης Μόλλας, κάνει την είσοδο του με ελαφρά, ευχάριστα τραγούδια και πολλές φορές παιδικά(π.χ. Μια ωραία πεταλούδα). Το όνομα «Μορφονιός» σίγουρα αποτελεί ευφημισμό όσον αφορά στο συγκεκριμένο τύπο ανθρώπου. Πρόκειται για ένα κακάσχημο νάνο με τεράστιο κεφάλι και μικρό σώμα τεράστια μύτη και βλακώδες ύφος. Διαθέτει ωστόσο ένα μεγάλο πλεονέκτημα: παντελή έλλειψη αυτογνωσίας. Το τραγούδι του που τραγουδάει πολλές φορές όταν εμφανίζεται πίσω από τον μπερντέ είναι αυτοπαρουσιαστικό και έχει μια τέτοια μορφή: «Ουίτ, είμαι ο Μορφονιός / της μάνας μου καμάρι / όλες οι νιες μαραίνονται / ποια θα με πρωτοπάρει…»

Το ρεμπέτικο του Σταύρακα: Ο Σταύρακας εμφανίζεται πότε ως μάγκας και πότε ως ψευτόμαγκας, ανάλογα με το αν ο καλλιτέχνης θέλει να σατιρίσει τη συγκεκριμένη κατηγορία ανθρώπου. Με το γιλέκο και το σακάκι να κρέμεται στον έναν ώμο, το κομπολόι, το καβουράκι και το μαχαίρι περασμένο στο ζωνάρι του, υπήρξε κάποτε μια ολοζώντανη μορφή που τριγύριζε στους τεκέδες και στα ρεμπέτικα στέκια. Είναι λεβέντης, ευθύς, δεν μασάει τα λόγια του. Έχει τη δική του ιδιότυπη αντίληψη περί τιμής και ανδρείας. Έχει και αυτός μακρύ χέρι, κάτι που μας δείχνει πως ρέπει προς τον καβγά και τις αψιμαχίες. Πρόκειται, επίσης, για ένα φλογερό τύπο, όχι με το ρομαντισμό και την καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία του Σιορ Διονυσίου, αλλά με εκείνη του μάγκα, του περιθωριακού, αυτού που αντίκειται στο νόμο ή τον παίρνει στα χέρια του». Tα τραγούδια του είναι φυσικά τα ρεμπέτικα και ακολούθως τα ζεϊμπέκικα. Το χαρακτηριστικότερo τραγούδι του Σταύρου είναι »Η Έλλη».

…..Η Έλλη θέλει σκότωμα
με δίκοπο μαχαίρι
γιατί άφησε τον άντρα της
και πήρε κομισέρη

Αμάν αμάν Έλλη
κανένας δε σε θέλει
γιατί είσαι φιλημένη
στα χείλη δαγκαμένη…..

Ο Αμανές του Μεγαλέξανδρου: Ο Μέγας Αλέξανδρος αποτελεί χαρακτηριστική φιγούρα του ομώνυμου έργου. Είναι ο ήρωας, ο γενναίος Έλληνας άντρας, που δίνει την λύση στην άμοιρη πόλη σκοτώνοντας το καταραμένο φίδι. Ως ήρωας βέβαια τραγουδεί έναν ηρωικό αμανέ στην σκληρή μάχη του με το φίδι. Χαρακτηριστικός στον κόσμο του θεάτρου σκιών ο στίχος που λέει ο Μέγας Αλέξανδρος μέσα στο στόμα του φιδιού αναζητώντας την θεϊκή βοήθεια: «Βόηθα Χριστέ και Παναγιά, ένα θεριό με πνίγει!..».

Τα μικρασιάτικα του Χατζατζάρη(Χατζηαβάτης): Ο τύπος του ραγιά που ζει ακόμα με την ανάμνηση της τουρκοκρατίας. Παμπόνηρος, ανήσυχος για όλα, αδύνατος, δειλός, κόλακας και γαλίφος, κυρίως απέναντι στους ισχυρούς. Προσποιείται τον μισοκακόμοιρο ενώ ο νους του δουλεύει και ειδικά στις βρωμοδουλειές. Από την άλλη πλευρά, εκπροσωπεί τον τύπο του βιοπαλαιστή αστού. Το επάγγελμά του είναι τελάλης, μεσίτης και ταχυδρόμος που εκτελεί παραγγελίες του μπέη και του πασά. Τραγουδάει μικρασιάτικα παραδοσιακά τραγούδια που δηλώνουν την καταγωγή του. Ένα από τα γνωστότερα τραγούδια του είναι το »Αποφάσισα να γίνω».

Μεγάλη αλλαγή για τους ήχους, τα τραγούδια και τις μουσικές του θεάτρου σκιών υπήρξε η χρησιμοποίηση, από το 1960 και μετά, ηχογραφημένης μουσικής. Άλλαξε μερικώς το ρεπερτόριο, καθώς περιορίστηκε η επιλογή, έπαψε το παιχνίδισμα της φαντασίας κι ο αυτοσχεδιασμός που διάλεγε το τραγούδι ανάλογα με τα πρόσφατα γεγονότα, την ανταπόκριση του κοινού, τη διάθεση του καραγκιοζοπαίχτη ή του τραγουδιστή. Επίσης σύγχυση προκάλεσε και η χρήση του μικροφώνου, αλλοιώνοντας τη φωνητική τεχνική στην εκφορά του λόγου, στη δυναμική και στην κλίμακα των ηχοχρωμάτων του λάρυγγα.

Ο Σπύρος και του Θέμης Καράμπαλης, υπήρξαν οι τελευταίοι κύριοι εκπρόσωποι των τραγουδιστών του μπερντέ, εμπλουτισμένοι με κομμάτια του ταλέντου του πατέρα τους, του Κώστα Καράμπαλη. Αυτός πέθανε από την πείνα στα χρόνια της Κατοχής, αρνούμενος ως το τέλος να ηχογραφήσει τραγούδια του στη δισκογραφία των 78 στροφών, παρά τις δελεαστικές προτάσεις που δεχόταν κατά καιρούς. Γιατί, όπως έλεγε ο Κώστας Καράμπαλης, τα τραγούδια του Καραγκιόζη δεν μπορούν να περάσουν στα αυλάκια των δίσκων γραμμοφώνου. Χρειάζεται να υπάρχει κι ο μπερντές και το κοινό που τραγουδά μαζί με τον καραγκιοζοπαίκτη.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

– Ιωάννου Γιώργος (επιμέλεια-εισαγωγή), Ο Καραγκιόζης, τ.Α΄, Εκδόσεις Ερμής, Αθήνα 1985

– Ιερωνυμίδης Μιχάλης, Πίσω από τον μπερντέ. Ηχητικά και οπτικά τεχνάσματα στο ελληνικό θέατρο σκιών, Εκδόσεις ΄Αμμος, Αθήνα 1998

– Μόλλα-Γιοβάνου Αρετή, Ο καραγκιοζοπαίχτης Αντώνης Μόλλας, Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 1981

– Σπαθάρης Σωτήρης, Απομνημονεύματα και η τέχνη του Καραγκιόζη, Εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 1978

ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΑ

http://www.karagiozismuseum.gr/

http://www.instruments-museum.gr/

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s