Ο Μέγας Αλέξανδρος και το καταραμένο φίδι στη μυθολογία των λαών

Ο Αλέξανδρος, ο Μέγας Αλέξανδρος, ως ιστορία και θρύλος πριν ακόμα πεθάνει άρχισε να διεγείρει το μυαλό και τις καρδιές όλων των λαών. Αυτό επιβεβαιώνεται από το αδιάλειπτο ενδιαφέρον και τη συγκίνηση που προκαλούν σε όλο τον κόσμο τα εντυπωσιακά ανασκαφικά ευρήματα στην Μακεδονική γη, όπως στην Βεργίνα, στο Δίον, στην Πέλλα, στην Αιανή και τις τελευταίες μέρες στην Αμφίπολη.

Η μορφή του ανίκητου στρατηλάτη πέρασε στον κόσμο του θρύλου και του μύθου. Οι άθλοι του, που ταίριαζαν στα ιδανικά των ιπποτών του Μεσαίωνα, μεταλαμπαδεύτηκαν στη σκέψη των λαών της Δύσης και της Ανατολής. Με τη μυθική του πλέον μορφή έγινε πηγή έμπνευσης όχι μόνο για τους άρχοντες, τους σοφούς, τους ποιητές και τους καλλιτέχνες, αλλά διαμόρφωσε τα πιστεύω διαφορετικών λαών σε όλα τα πλάτη της γης για αιώνες, ακόμα και μέχρι τις μέρες μας.

Οι μνήμες για τη θρυλική μορφή του Αλέξανδρου, διάσπαρτες σε γραπτές και προφορικές διηγήσεις, ήταν μακρινοί αντίλαλοι ιστορικών γεγονότων, που πλουτίστηκαν με φαντασία, κωδικοποιήθηκαν και έγιναν μια ρομαντική βιογραφία, που αποδόθηκε στον Καλλισθένη, μαθητή του Αριστοτέλη και συνοδό του Αλέξανδρου στην εκστρατεία του. Αναμφίβολα όμως η βιογραφία είναι γραμμένη αργότερα ίσως τον 3ο αιώνα μ.Χ. Ο συγγραφέας, επονομαζόμενος «Ψευδο-Καλλισθένης», με καταγωγή από την Αίγυπτο, από την Αλεξάνδρεια, θεωρείται ότι συνέγραψε τη μυθιστορία για τη ζωή και τα έργα του Αλέξανδρου. Το έργο δεν σώζεται στην αρχική του μορφή. Αναρίθμητες παραλλαγές, διασκευές και μεταφράσεις έγιναν σε παραπάνω από 40 γλώσσες (ανάμεσά τους στα κοπτικά, αιθιοπικά, αρμένικα, λατινικά) και έγινε «η πιο κοσμοπολίτικη διήγηση στην παγκόσμια Ιστορία, με τόσο μεγάλη διάδοση και χωρίς να έχει θρησκευτικό-προσηλυτιστικό χαρακτήρα».

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας η μυθιστορία του Ψευδο-Καλλισθένη κυκλοφόρησε σε λαϊκές εκδόσεις με τον τίτλο «Η Φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου» σε πεζό λόγο και «Η Ριμάδα του Μεγαλέξανδρου» σε έμμετρο λόγο. Και σ’ αυτές τις αφηγήσεις, ο Αλέξανδρος εμφανίζεται περισσότερο σαν θαυματοποιός παρά σαν κατακτητής.

Ο Αλέξανδρος Πάλλης, στην εξαίρετη εισαγωγή του στη «Φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου» «τολμάει» να πει ότι «το έργο αυτό χρησιμοποιήθηκε ως μέσο προπαγάνδας τόσο για τους Άραβες, όσο και για τους Εβραίους που δώρισαν στον Αλέξανδρο το σπαθί του Γολιάθ».

Ο Νέαρχος, στρατηγός του Αλέξανδρου γράφει ότι τα φίδια που συναντούσαν στην εκστρατεία ενάντια στην Ινδία του Πώρου ήταν τρομακτικά. Υπήρχαν πύθωνες μήκους μεγαλύτερου από 24 πόδια αλλά και πολλές κόμπρες. Κρύβονταν παντού, στις σκηνές των στρατιωτών, στα μαγειρεία, στις δεξαμενές νερού. Οι άντρες αναγκαζόντουσαν να κοιμούνται σε αιώρες κρεμασμένες ανάμεσα σε δέντρα. Ο θάνατος του κάθε φιδιού, αντιλαμβανόμαστε εύκολα πόση χαρά και ανακούφιση έδινε στους στρατιώτες.

Οι μεγάλοι Πέρσες ποιητές Φιρντούσι το 10ο αιώνα μ.Χ. και Νιζάμι το 13ο αιώνα μ.Χ. διασκεύασαν το μύθο του Αλέξανδρου, όπου ο ξένος κατακτητής αναγνωρίζεται ως εθνικός ήρωας. Το Σαχνάμα του Φιρντούσι (το βιβλίο των Βασιλέων) διηγείται σε έμμετρα ιστορήματα, κατά το πλείστον φανταστικά, τα κατορθώματα των παλαιών Περσών βασιλέων προ του Ισλάμ. Στη σειρά των Περσών βασιλέων, ο Αλέξανδρος έρχεται μετά τον Δαρείο. Έργο μνημειώδες, που αποτελείται από 120.000 στίχους. Ήταν επί πολλούς αιώνες για τον περσικό λαό ότι ήταν η Ιλιάδα στην ελληνική αρχαιότητα. Δεν ήταν μόνο ανάγνωσμα του περσικού λαού, αλλά και όλων των άλλων λαών της Κεντρικής Ασίας που είχαν συγγενή γλώσσα με την περσική, όπως Τούρκοι, Τάταροι, Αφγανοί, Μουσουλμάνοι Ινδοί. Έχει βεβαίως μεταφραστεί και στις περισσότερες ασιατικές γλώσσες. Ο Φιρντούσι φαίνεται ότι αγνοούσε τα πραγματικά γεγονότα της ζωής του Αλέξανδρου και βασίστηκε σε αραβικές και παλαιοπερσικές μεταφράσεις της μυθιστορίας «βίος και πράξεις του Αλέξανδρου» του «Ψευδο-Καλλισθένη». Τα περιστατικά της ζωής του Αλέξανδρου, όπως τα περιγράφει ο Φερντούσι, μπορούν να διαιρεθούν σε «ημι-ιστορικά» (αυτά που είχαν κάποια ιστορική βάση) και σε καθαρά μυθολογικά. Η συχνή ανάμειξή τους από τον ποιητή προσδίδει γοητεία στην αφήγηση. Από τις γνωστότερες σκηνές που αγαπήθηκαν πολύ από τους Πέρσες καλλιτέχνες και στους μετέπειτα αιώνες είναι και η συμμετοχή του έφιππου Αλέξανδρου σε κυνήγι άγριων ζώων και τερατόμορφων φιδιών.

Ο Νιζάμι έγραψε το 13ο αιώνα το έπος του Αλέξανδρου Σικανταρνάμα, το οποίο περιλαμβάνει έμμετρα μυθιστορήματα όπως το Σικανταρνάμα-ε μπάρρα (το έπος του Αλέξανδρου στην ξηρά). Είναι ταξίδι του Αλέξανδρου στη γη του σκότους, όπου βρέθηκε γυρεύοντας το νερό της αθανασίας. Εκεί σκοτώνει το τέρας-δράκοντα, φύλακα του νερού.

Ο Αλέξανδρος, κομμάτι πλέον του ισλαμικού κόσμου, παρουσιάζεται και στο Κοράνι, ως Δουλ-ελ-Καρνέιν, ως υπηρέτης του Θεού, που κράτησε μακριά τους άπιστους. Μέσα στα κατορθώματα και τις ηρωικές πράξεις του, αναφέρεται και η δολοφονία φιδιού-τέρατος που τρομοκρατεί τους πιστούς.

Ο ελληνικός χριστιανικός κόσμος δεν λησμονεί τα κατορθώματα του Μακεδόνα βασιλιά. Ο έφιππος Αη-Γιώργης, σαν σύγχρονος Μέγας Αλέξανδρος, σκοτώνει το καταραμένο φίδι και σώζει τους ευσεβείς χριστιανούς.

Το Θέατρο Σκιών, που για αιώνες κρατούσε κυρίαρχη θέση στην ψυχαγωγία των λαών της Ανατολής, δεν έμεινε ανεπηρέαστο από τους μύθους γύρω από τη ζωή του Αλέξανδρου. Η αναζήτηση του αθάνατου νερού, ο θρύλος με τη γοργόνα, αδερφή του Μέγα Αλέξανδρου, η μάχη με το καταραμένο φίδι, είναι θέματα που έγιναν δημοφιλείς παραστάσεις. Ειδικότερα στους ασυνήθιστους σε μεγάλα φίδια Έλληνες, η παρουσίαση τεραστίου φιδιού-δράκοντα, προξενούσε έντονα συναισθήματα φόβου και τρόμου.

Η πρώτη παράσταση για το έργο «Ο Μέγας Αλέξανδρος και ο κατηραμένος όφις» έγινε από τον Δημήτρη Σαρδούνη, γνωστό ως Μίμαρο, στην Πάτρα γύρω στο 1900. Πριν το 1950 ο Σωτήρης Σπαθάρης ξαναγράφει την υπόθεση ενθυμούμενος την παράσταση του Μίμαρου και προσθέτοντας δικά του στοιχεία. Την ίδια χρονιά διασκευάστηκε σε μορφή μπαλέτου και παίχτηκε από το «Ελληνικό Χορόδραμα» της Ραλλούς Μάνου, με μουσική Μάνου Χατζιδάκι και σκηνοθεσία Ευγένιου Σπαθάρη. Το 1956 παίχτηκε σαν επιθεώρηση από τον θίασο της Σοφίας Βέμπο, πάλι σε σκηνοθεσία του Ευγένιου Σπαθάρη και χορογραφία Γιάννη Φλερύ. Το 1961 δημοσιεύτηκε σε περιληπτική εικονογραφημένη μορφή στην εφημερίδα «ΜΕΣΗΜΒΡΙΝΗ». Το 1963 βγήκε σε δίσκο από την ΕΜΙ με τη φωνή του Ευγένιου Σπαθάρη και το 1967 παίχτηκε στην ΕΡΤ.

Υπόθεση του έργου:

Ένα τεράστιο φίδι έχει εμφανιστεί στην δεξαμενή απ’ όπου υδρεύεται η πόλη του Πασά. Το φίδι απαιτεί κάθε μέρα ένα ανθρώπινο θύμα για να αφήσει το νερό να τρέξει. Τη συγκεκριμένη ημέρα που διαδραματίζεται το έργο, ο κλήρος έχει πέσει στη Βεζιροπούλα. Πολλοί νέοι προσφέρονται να πάρουν τη θέση της, αλλά ο πατέρας της δεν το θέλει, καθώς ο Βεζίρης είναι άνθρωπος δίκαιος. Βγάζει μόνο διαταγή πως όποιος σκοτώσει το θηρίο και γλιτώσει τη Βεζιροπούλα θα την παντρευτεί και θα κληρονομήσει το αξίωμα του πατέρα της. Ο Μουχτάρ, υπασπιστής του Βεζίρη, αναθέτει στον Χατζηαβάτη να τελαλήσει σε όλη την πόλη τη διαταγή του Βεζίρη. Ο Καραγκιόζης ξυπνά ενοχλημένος, βγαίνει από την παράγκα του και δέρνει την Χατζηαβάτη. Στο τέλος δέχεται να συνεργαστεί στο τελάλημα και να μοιραστεί την αμοιβή της μεσιτείας. Στη συνέχεια του έργου μια σειρά από «ήρωες» έρχονται για να σκοτώσουν το φίδι: ο Εβραίος, ο Διονύσιος, ο Μπαρμπαγιώργος, ο Μορφονιός και άλλοι, που γελοιοποιούνται από τον Καραγκιόζη.

Όταν όλοι οι επίδοξοι ήρωες έχουν αποτύχει και ο ήλιος κοντεύει να βασιλέψει εμφανίζεται ο γνήσιος ήρωας, ο Μεγαλέξανδρος, ο οποίος αναλαμβάνει να σώσει τη ζωή του κοριτσιού και να αποδείξει την αντρεία των Ελλήνων. Ύστερα από έναν κωμικό διάλογο με τον Καραγκιόζη ο Μεγαλέξανδρος του ζητά να απομακρυνθεί η Βεζιροπούλα και ακολουθεί η σκηνή της μάχης.

Μετά την μάχη ο ήρωας φεύγει. Ο Καραγκιόζης, αφού με τον Χατζηαβάτη απομακρύνουν το φίδι από τη σκηνή, παρουσιάζεται στον Βεζίρη ως ο φονιάς του. Ο Βεζίρης ικανοποιημένος κάνει το τραπέζι στον Καραγκιόζη, ενώ η Φατμέ δεν τον προδίδει. Ο Αλέξανδρος εμφανίζεται και η αλήθεια αποκαλύπτεται. Ο Βεληγκέκας με τους Αλβανούς του δέρνει τον Καραγκιόζη. Ο Αλέξανδρος όμως τον σώζει εξηγώντας πως ο Καραγκιόζης τον βοήθησε να σκοτώσει το θηρίο. Ο Βεζίρης τον συγχωρεί και του δίνει ένα γενναίο μπαξίσι.

Το θεματικό υλικό του θρύλου του Άη-Γιώργη και το παραμύθι του δρακοντοκτόνου ήρωα χρησιμοποίησε ο καραγκιοζοπαίχτης για δραματική μορφοποίηση. Οι νεοελληνικές παραδόσεις επίσης αναφέρουν συχνά τέτοιους δράκους και φίδια. Ο μύθος της δρακοντοκτονίας χρησιμοποιείται από το θέατρο σκιών του Καραγκιόζη με μια νέα μορφή και δημιουργείται έτσι ένα νέο έργο που χαρακτηρίζεται αριστούργημα του λαϊκού μας θεάτρου. Στο θεατρικό έργο του Καραγκιόζη ο ήρωας είναι ο Μεγαλέξανδρος, ο οποίος έκτοτε γίνεται χαρακτήρας του θεάτρου σκιών. Ο Μεγαλέξανδρος δεν ανήκει στην παράδοση του Καραγκιόζη. Ανήκει όμως στην ελληνική λαϊκή παράδοση όπως και στην παράδοση της Μέσης Ανατολής. Ο Μέγας Αλέξανδρος ως λαϊκός ήρωας είναι γνωστός και αγαπητός στον λαό από πολλές παραδόσεις και παραμύθια (Γοργόνα και Μεγαλέξανδρος). Ο Αλέξανδρος στην βυζαντινή παράδοση είναι χριστιανός. Η εικαστική του αναπαράσταση με θώρακα, κοντό χιτώνα, ασπίδα, δόρυ περικεφαλαία ανήκει στην φορεσιά τόσο των αρχαίων ηρώων όσο και πολλών στρατιωτικών αγίων. Η μορφή εξάλλου του Άη-Γιώργη στη σκηνή του θεάτρου σκιών ως δρακοντοκτόνου αποκλειόταν για θρησκευτικούς λόγους.

Το έργο του Μίμαρου και του Σπαθάρη είναι κλασικό παράδειγμα δημιουργικής αφομοίωσης ενός αρχικά ξενόφερτου θεατρικού είδους στον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό. Το γνωστό παραμύθι του αντρειωμένου βασιλόπουλου, ο δρακοντοκτόνος Αη-Γιώργης, οι αναμνήσεις του θρύλου και των μεγαλείων του Μέγα Αλέξανδρου παντρεύονται ιδανικά και μέσα από την πανάρχαια τεχνική απομνημόνευσης και αυτοσχεδιασμού που χαρακτηρίζει τους καραγκιοζοπαίχτες, συνδέουν με τον καλύτερο τρόπο το οθωμανικό θέαμα με τους μύθους και τις παραδόσεις των Ελλήνων.

Βιβλιογραφία:

1)»ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ ΚΑΙ Ο ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΣΠΑΘΑΡΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΥΝ ΤΟ ΕΠΟΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑ»

2)»ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ ΚΑΙ Ο ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΣΠΑΘΑΡΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΥΝ Ο ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΑΙ Ο ΚΑΤΗΡΑΜΕΝΟΣ ΟΦΙΣ

3)Σαράντος Ι. Καργάκος «Μέγας Αλέξανδρος: Ο άνθρωπος φαινόμενο»

4)Νίκος Κομν. Χατζηγεωργίου «Η πορεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου» Εκδόσεις: Μίλητος

5)Σιμόνη Ζαφειροπούλου «Ακολουθώντας τα βήματα του Μεγαλέξανδου» Εκδόσεις: Έφεσος

Δασκαλάκη Ιφιγένεια

Α.Μ: 1568201300009

Advertisements

Ένα σχόλιο στο Ο Μέγας Αλέξανδρος και το καταραμένο φίδι στη μυθολογία των λαών

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s