ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ – COMMEDIA DELL ΑRTE. ΜΙΚΡΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΤΑ ΔΥΟ ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΕΙΔΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥΣ ΣΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΟΡΦΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ

ΘΕΜΑ

COMMEDIA DELL ΑRTE. ΜΙΚΡΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΤΑ ΔΥΟ ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΕΙΔΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥΣ ΣΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΟΡΦΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ

 


 ΠΡΟΛΟΓΟΣ

 Το θέατρο είναι μια από τις ανώτερες μορφές καλλιτεχνίας η πιο ζωντανή, παραστατική, απολύτως αληθινή και ταυτόχρονα απολύτως ψεύτικη. Κι όταν λέμε αληθινή, δεν εννοούμε την επίγεια, απολυτή, ωμη αλήθεια. Όπως κι όταν λέμε ψέμα, δεν εννοούμε την πλάνη, την ασάφεια, την κοροϊδία. Είναι κάτι μαγικό, ανώτερο και ουσιώδες. Ανάλογα συναισθήματα νιώθουν και οι υπηρέτες του – ίσως σε λίγο μεγαλύτερο βαθμό, γιατί το βιώνουν με τον πιο άμεσο από όλους τρόπο, με το ανέβασμα τους στη σκηνή – οι λεγόμενοι ηθοποιοί.

Δυστυχώς οι ηθοποιοί στη σημερινή εποχή αντιμετωπίζουν τον τίτλο, που φέρουν, ακριβώς όπως τον αντιμετωπίζουν ορισμένοι αδαείς –τάχα θεατές ή άνθρωποι με δήθεν κριτική ικανότητα και αυξημένο το ιδεώδες της υποκουλτούρας, όπως π.χ. «Σιγά μην πάω να δω επιθεώρηση, τι είμαι εγώ, ή εγώ είμαι σοβαρός θεατής, βλέπω μόνο αρχαίες τραγωδίες και σύγχρονα δράματα ». Βεβαία, το ότι κάποιος μπορεί να μην κατανοεί με τον σωστό τρόπο κάτι δεν τον καθιστά απόλυτα λανθασμένο, εφόσον δεν έχει βρεθεί κάποιος να του τo εξηγήσει ή έστω να του το δείξει σωστά. Διότι, όταν στη μάντρα του Αττίκ, είχε βρεθεί κάποιος ονόματι Δημήτρης Χορν και είχε τραγουδήσει το μνημειώδες « ηθοποιός σημαίνει φως», δεν το έλεγε τυχαία. Ένας ηθοποιός δεν κρίνεται κάλος αν αποδώσει απλώς το ρολό του καλά, αλλά κι αν μπορεί να προσαρμόσει το παίξιμο του ανάλογα με το είδος του θεάτρου, που του ζητείται να παίξει. Και με αυτήν την τελευταία φράση φτάνουμε στο προκείμενο.

Στις παρακάτω σελίδες θα μελετήσουμε δυο ειδή θεάτρου, που και τα δυο παρουσιάζουν μια ιδιομορφία στο παίξιμο τους. Βεβαία το θέατρο σκιών δεν έχει να κάνει τόσο με ηθοποιούς, όσο με τεχνίτες. Με ανθρώπους, δηλαδή, που πρέπει εκτός από την τέχνη της υποκριτικής, καθώς και της μίμησης ,τις οποίες μετουσιώνουν στις φιγούρες τους και ύστερα τις προβάλλουν στο πανί,  να διαθέτουν τις ικανότητες του μάστορα, του ηλεκτρολόγου, δηλαδή κάποιες πρακτικές δεξιοτεχνίες, για να κρατήσουν το θέατρο τους. Στην commedia dell’arte, όμως, έχουμε να κάνουμε με «καθαρή» υποκριτική, που δε μετουσιώνεται πουθενά, αλλά βγαίνει από τους ίδιους τους ηθοποιούς. Σημειωτέον για τη σύνδεση με τα παραπάνω στην commedia dell’arte ακολουθείται ή καλυτέρα πρέπει να ακολουθείται διαφορετικός τρόπος παιξίματος από άλλα είδη θεάτρου π.χ. του επικού θεάτρου, της μαύρης κωμωδίας κ. ο. κ.

Δυο ειδή θεάτρου, λοιπόν, με μια ιδιαιτερότητα το καθένα. Θα τα μελετήσουμε, θα τα εξερευνήσουμε το καθένα ξεχωριστά και εν τέλει, θα τα αντιπαραβάλουμε, ώστε να εμβαθύνουμε σ’ αυτά και να τα κατανοήσουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.


ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΣΚΙΩΝ

«Μέχρι σήμερα δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως η ακριβής προέλευση του θεάτρου σκιών . Όπως σε οτιδήποτε παραδοσιακό γνώμονας έρευνας τίθεται πάντα ο θρύλος. Μήπως γνωρίζουμε ποτέ πρωτοειπώθηκε και από ποιον ένα παραμύθι ή ποιος τραγούδησε ένα δημοτικό τραγούδι ; Οι λαϊκές παραδόσεις ‘δημιουργήθηκαν’ από διαφορές γενιές ανθρώπων εκφράζοντας τη λύπη, τον πονάτε χαρά και γενικότερα τα συναισθήματα τους. Εαυτόν ακριβώς το λόγο δεν πρέπει να υποτιμάμε οτιδήποτε το παραδοσιακό.

Αυτό που μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα είναι ότι θέατρο σκιών από όλους τους ευρωπαϊκούς λαούς  έχει μόνο ο ελληνικός. Φάνετε πως η Δύση με τα αγάλματα, τις μπερεκέτη ζωγραφική και γενικότερα τον ήδη μέχρι τότε ακμάζοντα πολιτισμό της δεν ενδιαφέρθηκε για αυτήν την ταπεινή τέχνη. Αντίθετα στην Ανατολή μπορούμε να πούμε πως η τέχνη αυτή άκμαζε και έβρισκε ανταπόκριση σε πολλούς λαούς. Ήταν αυτό που οι Άγγλοι ονόμασαν ‘the magic of the east’ . Oι περισσότεροι θρύλοι , αλλά και προφορικές και γραπτές μαρτυρίες ανάγονται στις χώρες της άπω Ανατολής και κυρίως στην Κινά. Γίνεται σχετική αναφορά σε μια κινεζική  εγκυκλοπαίδεια  του 9ου αιώνα π.χ. Από εκεί και περά ο κάθε λαός έχει το δικό του θρύλο.

Επίσης αυτό που λέγεται με σιγουριά είναι τιμόταν οι πρωτόγονοι άνθρωποι ανακάλυψαν τη φωτιά ,έκαναν παιχνίδια με τις σκιές, παριστάνοντας συνήθως νεκροκεφαλές ή πνεύματα. Από αυτό, λοιπόν, συνεπάγεται ότι το θέατρο σκιών συνδέθηκε αρχικά με τη λατρεία των νεκρών του κάτω κόσμου και ύστερα μεταλλάσθηκε σε ένα κωμικό θεαμα». (1) (3)


ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ ΣΤΗΝ ΑΣΙΑ

X
Δερμάτινη Φιγούρα Μαλαισίας: (Περιοχή Kelantan, ύψος 79 εκ.). O Seri Rama, ήρωας του έργου Ramayana

«Η οξύτητα του πνεύματος των Κινέζων είναι πασίγνωστη. Οι Κινέζοι ,ακόμα, ήταν οι άνθρωποι που ανακάλυψαν το χαρτί .Με χαρτι έφραζαν μέχρι και τα παράθυρα τους. Υπάρχει ,λοιπόν, περίπτωση η ιδέα του θεάτρου σκιών να επήλθε από τη θέαση των σκιών  έξωθεν των παραθύρων τους. Ο πιο γνωστός μύθος της Κινάς έχει ης εξής: Όταν ο αυτοκράτορας της Κινάς Ουου έχασε τη σύζυγο του , έπεσε σε κατάθλιψη. Τότε ο αυλικός του Λι Σαο-Λουάνγκ θέλοντας να τον παρηγορησει, έφτιαξε τη μορφή της  αυτοκράτειρας σε φιγούρα του θεάτρου σκιών και του τη δώρισε και τότε ο αυτοκράτορας κάπως ηρέμησε. Γι’αυτόν ακριβώς το λόγο , όπως προαναφέρθηκε, το θέατρο σκιών αρχικά συνδέθηκε με τη λατρεία των νεκρών του κάτω κόσμου και με τη νοσταλγία και γιατί  έλαβε και τις ανάλογες ονομασίες ,δηλαδή «πανί του ονείρου», «πανί της προσδοκίας », «πανί της προσδοκίας του θανάτου ».

Από την Κινά ,λοιπόν, το θέατρο σκιών μεταφέρθηκε στην Ινδοκίνα και τις Ινδίες. Η ινδική Μαχαμπαρατα  το αναφέρει. Παιζόταν στην κινεζική γλωσσά . Συμφώνα με μια εκδοχή το μακρύ χέρι του Καραγκιόζη είναι ινδικής προέλευσης . Οι Ινδοί φαντάζονταν τα πνεύματα με μεγάλους βραχίονες , που συμβόλιζαν τη δυναμικέ την ομορφιά. Ο Βούδας παριστάνεται όχι μόνο με μακριά χεριά ,αλλά και με περισσότερα από δυο. Το θρησκευτικό θέατρο σκιών γρήγορα απλώθηκε σε Μαλαισία ,Ταϋλάνδη και Καμποτζη».(1)

S
Δερμάτινη Φιγούρα Μαλαισίας: (ύψος 86 εκ.) Ο Mabraia Wana, ο βασικότερος εχθρός του Seri Rama
V
Δερμάτινη Φιγούρα Μαλαισίας: (Περιοχή Kelantan, ύψος 79 εκ.). O Seri Rama, ήρωας του έργου Ramayana

ΤΟ ΟΘΩΜΑΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ

«Στην αρχαιοτητα ,ο δρομος που συνεδεε τη ρωμαϊκή αυτόκρατορια με την Κινα ηταν ο δρομος του μεταξιου.Υπηρχε και ο δρομος των ινδιων την εποχη του μεγαλου Αλεξανδρου. Λέγεται ,λοιπόν, ότι πιθανόν τσιγγάνοι ινδικής καταγωγής να μετέφεραν το θέατρο σκιών μέσω αυτού του δρόμου είτε στην Αίγυπτο, είτε στην Τουρκία. Όμως λόγω των διαφορετικών θρησκευτικών πεποιθήσεων που ελάμβαναν  χωρά τότε στην Τουρκία δεν μπόρεσε να επιβιώσει το θέατρο σκιών με τον τότε θρησκευτικό του χαρακτήρα και έτσι μεταλλάχθηκε σε κωμικό  θέαμα και πρωταγωνιστής του ήταν ο karagoz ο Μαυρομάτης (Kara=μαύρο, gοze=μάτι). Πολλοί είναι οι θρύλοι γύρω από αυτό το πρόσωπο. Πιο γνωστοί: γύρω στον 14ο αιώνα , εκατό χρόνια πριν από την άλωση της Κωνσταντινούπολης αυτοκράτορας ήταν ο Ορχάν (1324-1360), γιός του Οσμάν και ιδρυτής της οθωμανικής αυτοκρατορίας Ήρχαν είχε πρωτεύουσα τη μεσίτης Μικρές Ασία .  Ο πάσας ανέθεσε τότε την επίβλεψη του τζαμιού σε έναν εργολάβο οικοδομών , που τον έλεγαν Χατζηαβάτη. Αυτός ανέλαβε να προσλάβει τους εργάτες και πρωτομάστορα έβαλε τον Καραγκιόζη ,ο όποιος, ήταν μαραγκός, μα είχε μυαλό πρωτομάστορα. Ο Καραγκιόζης έλεγε συνεχώς καλαμπούρια στους εργάτες και δεν τους άφηνε να δουλεύουν. Ο πάσας έβλεπε,  ότι το χτίσιμο του τζαμιού δεν προχωρούσε και έτσι απείλησε τον  Χατχηαβάτη   ότι θα του κόψει το κεφάλι , εάν η κατάσταση συνεχιζόταν και τότε ο Χατζηαβάτης του φανέρωσε πως κύριος υπεύθυνος για την όλη ιστορία ήταν ο Καραγκιόζης. Τότε ο πάσας φωνάζει τον Καραγκιόζη και τον απειλεί πως,  αν συνεχίσει έτσι θα του κόψει το κεφάλι. Ο Καραγκιόζης, όμως, δεν άκουσε, συνέχισε να λέει καλαμπούρια στους εργάτες και ο πάσας τον αποκεφάλισε. Ύστερα από αυτό ο πάσας έπεσε σε κατάθλιψη και ο Χατζηαβάτης , για να τον παρηγορήσει έφτιαξε τη φιγούρα του Καραγκιόζη, τέντωσε ένα πανί, έβαλε από πίσω φως, τοποθέτησε τη φιγούρα και έλεγε τα καλαμπούρια του Καραγκιόζη. Τότε ο πάσας του έδωσε άδεια  να παίζει Καραγκιόζη σ’όλους τους μαχαλάδες.

Μια άλλη εκδοχή θέλει τον πάσα να σκοτώνει και τον Χατζηαβάτη και να πέφτει σε μελαγχολία. Για να τον διασκεδάσει τότε ο υπασπιστής του, Μεχμέτ Κιουστερί (1326-1359), έφτιαξε φιγούρες του Καραγκιόζη και του Χατζηαβατη και έπαιζε λέγοντας τα καλαμπούρια τους». (1)


ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΙΚΟΥ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗ

«Ο Τούρκος καθηγητής Σαμπρί Εσάτ Σιγιαβουτζίλ αναφέρει πως τα πρόσωπα που κινούνται στη σκηνή του τούρκικου Καραγκιόζη μπορούσε κάνεις πριν από χρόνια να τα συναντήσει σε κάποια από τις συνοικίες της παλιάς Πόλης. Ανάμεσα σε αυτά είναι καταρχήν οι γνήσιοι κάτοικοι του μαχαλά, ο Καραγκιόζης και ο Χατζηαβατης. Υπάρχουν επίσης ο Τσελεμπής (το ομορφόπαιδο), η Ζεννέ (ελαφρών ηθών), ο Τιρυακής (θεριακλής-χασικλής), ο Μπεμπερουής (ο μικρός καμπούρης), ο Τουτούζ ντελή Μπεκήρ (σύμβολο της τρομερής εξουσίας), ο Μπεκρής, ο Αλήτης, και ακολουθεί ένα πλήθος από δευτερεύοντες τύπους που σπάνια εμφανίζονται, όπως είναι ο τσεβδός, ο ρινόφωνος, διάφοροι χαμάληδες και ακροβάτες.

Κατόπιν έχουμε τύπους από διαφόρους λαούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που ως υπήκοοι του σουλτάνου μπορούσαν να κατοικούν ή απλώς να περνούν από το μαχαλά. Αυτοί είναι ο Αρβανίτης, ο Άραβας, ο Αρμένιος, ο Εβραίος και άλλοι. Όλα αυτά τα πρόσωπα είναι λαϊκά. Ο τούρκικος Καραγκιόζης, παρότι αντιπροσωπεύει το λαό και εξεγείρεται εναντίον του κατεστημένου, αποφεύγει να παρουσιάσει άρχοντες και αξιωματούχους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κάθε εξουσία, θρησκευτική ή στρατιωτική, έχει αποκλειστεί από τον μπερντέ, είτε από φόβο είτε από σεβασμό. Ο μονός που συμβολίζει την κρατική αυθαιρεσία είναι ο Τουτούζ Ντελή Μπεκήρ.

Το πανί έχει ενάμισι μέτρο πλάτος κι ένα ύψος. Αριστερά είναι το σπίτι του Χατζηαβάτη και δεξιά του Καραγκιόζη. Τη δράση των σκιών κατευθύνει ένας καραγκιοζοπαίχτης και ένας τραγουδιστής. Οι φιγούρες είναι φτιαγμένες από καμηλίσιο δέρμα που έχει επεξεργαστεί ώστε να γίνει διαφανές και έχει βαφτεί με διάφορα χρώματα . Η φιγούρα έχει σκαλιστεί ώστε να υπάρχουν διάκενα για τα μάτια και αλλά σημεία του σώματος. Όλη αυτή η αφαίρεση συντελούσε ώστε οι φιγούρες να μη θεωρούνται ότι οι φιγούρες παριστάνουν πραγματικούς ανθρώπους, κάτι που, όπως είπαμε, απαγορεύεται αυστηρά από τη μουσουλμανική παράδοση.

Η υπόθεση των έργων είναι πολύ απλή και καμία φορά λείπει τελείως. Αυτό που συνήθως κυριαρχεί είναι ο κωμικός διάλογος γεμάτος λογοπαίγνια και αισχρολογίες. Πολλά μέρη του διαλόγου γίνονται στη τουρκική καθαρεύουσα, τα Οσμανλίδικα. Κάθε καραγκιοζοπαίχτης έπρεπε να διαθέτει τουλάχιστον 28 έργα για να μπορεί να παίζει από ένα κάθε βράδυ όλο το μηνά ραμαζανιού. Φυσικά έπαιζαν και τις άλλες εποχές του χρόνου.

Το τουρκικό θέατρο σκιών κατατασσόταν στην κατηγορία των ‘’αισχρών’’. Αντί για το μακρύ χέρι ο καραγκιόζης κουνούσε κάτι τεράστιο και ακατονόμαστο. Το κοινό ήταν μόνο άντρες. Παρουσιάζονταν, βεβαία, σε άλλες παραστάσεις τα βάσανα και οι δυσκολίες της ζωής.

Ο Γ. Μαυρομάτης ήταν ο καραγκιοζοπαίχτης που πήγε από την Κινά στην Τουρκία και προσάρμοσε το θέατρο σκιών του στα ήθη και έθιμα των Τούρκων. Βοηθός του ήταν ο Γιάννης Μπράχαλης, ο όποιος μετέφερε τον καραγκιόζη που είχε δει, στην Ελλάδα στα τέλη του 19ου αιώνα».(1)

(4)M


ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

«Όπως υπάρχουν παραδόσεις, έτσι υπάρχουν και ερευνητές που με λίγα ή πολλά επιχειρήματα υποστηρίζουν την ελληνική καταγωγή του Θεάτρου Σκιών. Ο κ. Μπίρης σε μια σοβαρή μελέτη του καταλήγει πως «ο λεγόμενος τούρκικος καραγκιόζης κατάγεται από λατρευτικές εκδηλώσεις των Ελευσίνιων και Καβειρίων Μυστηρίων, όπως διαμορφώθηκαν στην Αρχαία Αθήνα».

Και άλλοι όμως λάτρεις του Θεάτρου Σκιών προσπαθούν να αποδείξουν ή εύχονται να αποδειχθεί η ελληνική καταγωγή αυτού του θεάματος. Ο Γιάννης Τσαρούχης γραφεί σε ένα άρθρο του : «δεν ξέρω από πού είχε πάρει το αυτί μου για τα Ελευσίνια Μυστήρια, αληθινοί άνθρωποι, πίσω από φωτισμένες οθόνες, παρίσταναν διάφορες σκηνές. Αυτή η πληροφορία, ίσως ανεξακρίβωτη, ήταν μια καλή συντρόφια για να παρακολουθείς τις παραστάσεις του Καραγκιόζη, που από μονές τους είχαν ένα μυστηριακό χαραχτήρα και που με όλη τους την ιδιομορφία ήταν πολύ συγγενικές με τους πανηγυρικούς σπερνούς».

Επίσης ο ποιητής και ζωγράφος Νίκος Εγγονόπουλος γραφεί σε ένα άρθρο του :«όπως είναι παράλογο να πιστεύουμε πως ένας ζωντανός οργανισμός είναι δυνατό να τρέφεται αποκλειστικά από τις ίδιες του τις σάρκες, το ίδιο ισχύει, ασυζήτητα, και για ένα ζωντανό πολιτισμό. Ο αρχαίος πολιτισμός, όσο και η βυζαντινή του συνέχεια δεν άντλησαν τις ρίζες τους από τις ξένες πήγες; νόμιμα δεν γαλουχήθηκαν με ξένα στοιχειά για να αφομοιώσουν, να τα αξιοποιήσουν και τελικά να δημιουργήσουν τον μοναδικό, τον καταπληκτικό τους πολιτισμό, που θα θαυμάζεται εσαεί για την ανυπέρβλητη του ομορφιά; Γιατί αυτό το αξίωμα να μην είναι δυνατό να βρει την εφαρμογή του προκειμένου για τον νεοελληνικό πολιτισμό και φυσικά τηρουμένων των αναλογιών, για την περίπτωση του Καραγκιόζη» ;

Αρκετοί ειδικοί επισημαίνουν γενικές ομοιότητες , αλλά και κοινά στοιχειά ανάμεσα στις κωμωδίες του Αριστοφάνη και στο Θέατρο Σκιών. Δεν πρόκειται ούτε για τυχαία σύμπτωση, ούτε όμως και για επίδραση. Το πιθανότερο είναι πως και τα δυο αυτά δημιουργήματα παρουσιάζουν ομοιότητες γιατί προέρχονται από την ιδία πηγή, το λαϊκό πνεύμα. Ο Αριστοφάνης είχε αξιοποιήσει γερά τις κωμικές παραδόσεις τις αρχαιότητας.

Πάντως, δεν αποκλείεται να είχαν οι αρχαίοι Έλληνες το Θέατρο Σκιών τους. Και τα θέματά του μπορεί να ήταν σαν τον ποιητικό συσχετισμό που κάνει ο καθηγητής Δ. Κατσικάς μεταξύ του μύθου του σπηλαίου του Πλάτωνα και του Θεάτρου Σκιών :«ο πλατωνικός μύθος του σπηλαίου διηγείται πως σε ένα σπηλαίο, κάτω από τη γη, υπήρχαν αλυσοδέσμιοι άνθρωποι που υποχρεούνταν να κοιτάζουν μόνο τον απέναντι σε αυτούς τοίχο. Όπισθεν αυτών ήταν μια αναμμένη φωτιά. Ευρίσκοντο δηλαδή στη θέση του Θεάτρου Σκιών.  Ο Καραγκιόζης δε δύναται να βλέπει το κερί που είναι πίσω του και κολλά τη σκιά του επάνω στο πανί. Ο,τιδήποτε υπάρχει πίσω από τη πλάτη του αναπαριστάται ως σκιά επάνω στο πανί κι έτσι ο θεατής έχει την εντύπωση ότι οι φιγούρες-σκιές επάνω στην οθόνη είναι η ιδία η πραγματικούς. Μέσω του θεάματος του Καραγκιόζη ημπόρει ένας από τους αλυσοδεμένους θεατές του σπηλαίου να κατορθώσει να ξεφύγει και να ανέβει επάνω στη γη και να δει τον ίδιο τον ήλιο, την απόλυτη αλήθεια, το είναι του. Οι άλλοι, οι όποιοι δεν κατάλαβαν το μήνυμα του Καραγκιόζη, θα συνεχίσουν να ζουν στο κόσμο των ψευδαισθήσεων. Ο απελευθερωμένος δεσμώτης είναι ο φιλόσοφος κατά τον Πλάτωνα, ο μονός που δύναται να καταλάβει τι κρύβεται πίσω από τον Καραγκιόζη…» ».(1)


ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

«Πρώτη επίσημη καταγραφή έγινε το 1841 στο Ναύπλιο, στην εφημερίδα ‘’ταχύπτερος φήμη’’. Μάλιστα, αναφέρει κάποιο θέατρο με πρωταγωνιστές τον Γκιουζούκ Μεχμέτ και τον Χατζηαβάτ. Εφόσον δεν γινόταν καμία αναφορά σε αυτά τα πρόσωπα σημαίνει ότι ο κόσμος γνώριζε ήδη τον καραγκιόζη. Οι πρώτες παραστάσεις προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις λόγω των βωμολοχιών και των χειρονομιών που υπήρχαν, κυρίως από ανθρώπους των γραμμάτων.

Ύστερα από μερικά χρόνια ο Δημήτρης Σαρδούνης (1865-1912) ανέλαβε το δύσκολο έργο εξελληνισμού του Καραγκιόζη. Μέχρι σήμερα θεωρείται γενάρχης του και δημιουργός της τελειοποιημένης σημερινής του μορφής. Ήταν εξαιρετικά καλλίφωνος και επειδή μιμούταν πολύ καλά του δόθηκε το παρατσούκλι ‘’Μίμαρος’’. Ενώ, ο άνθρωπος που συνέβαλε στο να γίνει το θέατρο σκιών παιδικό θέαμα».(1)(2)(3)

(3)A(3) BN(3)


<ΟΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΦΙΓΟΥΡΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΣΚΙΩΝ>

Q  Καραγκιόζης: Είναι ο ιδανικός τύπος του φτωχού Έλληνα, του τόσο φτωχού που έχει πια απαρνηθεί κάθε ιδιωτική φροντίδα κι έχει εξυψωθεί σε εύθυμη φιλοσοφική θεώρηση της ζωής. Είναι αγαθός, σκληρός καμιά φορά με αστεία του, αλλά καλόκαρδος στο βάθος. Γεμάτος τεμπελιά και αισιοδοξία, αλλά και γεμάτος διάθεση ανακατεύεται σε όλα. Τον ενδιαφέρει κάθε τι που γίνεται γύρω του, όλους τους πειράζει και τους κοροϊδεύει και προ πάντων τον ίδιο τον εαυτό του. Το χέρι του είναι εξαιρετικά ευκίνητο και υπερβολικά μακρύ, για σκηνικούς λόγους, για να μπορεί να ξύνει την πλάτη του και το κεφάλι του ή για να χειρονομεί. Επίσης έχει συμβολική σημασία γιατί εκπροσωπεί το έξυπνο πνεύμα του. Καρπαζώνει προθυμότατα, δέρνει αλλά και δέρνεται. Είναι ευφυολόγος, ετοιμόλογος και αστείος, ποτέ όμως γελοίος. Δεν είναι ταπεινός, ούτε όταν δέρνεται. Το δέχεται κι αυτό σαν μια κακοτυχία του και σαν συνέπεια της κακοκεφαλιάς του, με την ίδια εύθυμη εγκαρτέρηση και το ίδιο ειρωνικό του κέφι.

XXX  Αγλαΐα : H γυναίκα του Καραγκιόζη. Εκπροσωπεί τον χαρακτήρα της φτωχής Ελληνίδας νοικοκυράς που προσπαθεί να βοηθήσει την οικογένειά της δουλεύοντας σε ευκατάστατες οικογένειες.

CW  Βεζυροπούλα: Είναι η κόρη του Πασά. Καλομαθημένη, και δείχνει να σέβεται τον πατέρα της, ωστόσο, καταφέρνει πάντα να πετυχαίνει  αυτό που επιδιώκει.

E  Χατζηαβάτης: Ο τύπος του ραγιά που ζει ακόμα με την ανάμνηση της τουρκοκρατίας. Παμπόνηρος, ανήσυχος για όλα, αδύνατος, δειλός, κόλακας και γαλίφης, κυρίως απέναντι στους ισχυρούς. Προσποιείται τον μισοκακόμοιρο ενώ ο νους του δουλεύει και ειδικά στις βρωμοδουλειές. Από την άλλη πλευρά, εκπροσωπεί τον τύπο του βιοπαλαιστή αστού. Το επάγγελμά του είναι τελάλης, μεσίτης και ταχυδρόμος που εκτελεί παραγγελίες του μπέη και του πασά. Ωστόσο είναι ευγενικός, αξιοπρεπής και αξιόπιστος. Οικογενειάρχης, αν και δεν παρουσιάζεται αυτό ποτέ στη σκηνή, είναι πιο μορφωμένος κοινωνικά από τον Καραγκιόζη και γνωρίζοντας καλύτερα τον κόσμο προσπαθεί πάντα να διορθώνει τον φίλο του ή να τον δασκαλεύει.

PP  Μπέης: Αντιπροσωπεύει τον εύπορο αστό και γενικά τον άνθρωπο της ανώτερης κοινωνικής τάξης. Είναι καλός οικογενειάρχης, ηθικός και συνήθως δίνει παραγγελίες στον Χατζηαβάτη για διάφορες υποθέσεις του, χρησιμοποιώντας τον σαν τελάλη ή μεσίτη και ξεκινώντας αυτόν τον τρόπο την πλοκή της υπόθεσης.

MM  Διονύσιος: Σατιρίζει τον τύπο του ξεπεσμένου αριστοκράτη από την Ζάκυνθο ή απλά του φαντασιόπληκτου ζακυνθινού που πιστεύει πως κατάγεται από αρχοντική και πλούσια οικογένεια. Είναι όμως αξιοπρεπής, πολιτισμένος, αγαθός, ομιλητικός και εξαιρετικά γρήγορος στην ομιλία του όπως και οι συντοπίτες του. Είναι καλοντυμένος, φορά ψηλό καπέλο και παρασύρεται εύκολα στις κατεργαριές του φίλου του, Καραγκιόζη.

L  Εβραίος: Το όνομά του είναι Σολομών ή Σολωμός, όπως τον αποκαλεί ο Καραγκιόζης. Είναι χαρακτήρας εμπόρου της πόλης και συγκεκριμένα της Θεσσαλονίκης, αρκετά πλούσιος, πολύ τσιγκούνης, πονηρός και δειλός. Σαν φιγούρα είναι πολύ ευχάριστη γιατί είναι δεμένος σε δυο μεριές και όταν χορεύει κουνιέται η μέση και το κεφάλι του σαν να είναι «ξεβιδωμένος», με αποτέλεσμα να γελάνε οι θεατές.(3)


<ΟΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΦΙΓΟΥΡΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΣΚΙΩΝ>

QQ  Μορφονιός: Ονομάζεται Ζαχαρίας, είναι νάνος με πελώριο κεφάλι και μακριά μύτη γιατί μιλάει και αυτή. Είναι καλοαναθρεμμένος και πολύ λιγόψυχος, έτσι, όταν τον φοβερίζει ο Καραγκιόζης λιποθυμάει.

M  Μπάρμπα-Γιώργος: Εκπροσωπεί τον βουνίσιο έλληνα, τον γνήσιο ρουμελιώτη που ο χαρακτήρας του παρέμεινε αδιάφθορος μέσα στο πέρασμα του χρόνου. Είναι τύπος αγαθός, ηθικός και δυνατός. Καμαρώνει που είναι θείος του Καραγκιόζη και γιατί του προσφέρει στοργικά την προστασία του.

SASD  Σταύρακας: Ντυμένος κουτσαβάκικα, ο Σταύρακος, έχει θεωρία παλληκαρά αλλά συνέχεια τρώει ξύλο. Είναι ψεύτης, καυχησιάρης και ονομάζεται Σταυρικής Τζίμης από τον Παρέα.

NNNNNΠασάς: Είναι ο εκπρόσωπος της τούρκικης εξουσίας και την επισημότητά του την εκδηλώνει με το σοβαρό, αυστηρό ύφος του και με τον στόμφο της ομιλίας του. Είναι επιβλητικός, με πλούσιο ντύσιμο και δεν τραγουδάει ποτέ όπως τα άλλα πρόσωπα του θιάσου επειδή θεωρείται αξιοσέβαστος.

er  Βεληγκέκας: Αντιπροσωπεύει την εκτελεστική εξουσία της δημόσιας τάξης. Είναι τουρκαλβανός στην καταγωγή, κουτός, απολίτιστος, λιγόλογος και μιλά άσχημα τα ελληνικά με ανάμικτες αρβανίτικες και τούρκικες εκφράσεις.(3)


LA COMMEDIA DELL’ ARTE

(9)csecd

IΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ

«Σύμφωνα με το παλαιότερο σωζόμενο σχετικό νομαρχιακό έγγραφο, η γέννηση της κομέντια ντελ’ άρτε πρέπει να αναζητηθεί πολλούς αιώνες πίσω. Συγκεκριμένα, στις 25 Φεβρουαρίου 1545, στην Πάδοβα της ιταλικής χερσονήσου, οκτώ άνδρες συνέταξαν συμβόλαιο με το οποίο ίδρυαν εταιρεία – έναν θίασο που θα έπαιζε κωμωδίες από τόπο σε τόπο. Αυτή είναι η πρώτη γραπτή απόδειξη γέννησης όχι μόνο της κομέντια αλλά και του σύγχρονου επαγγελματικού θεάτρου της Δύσης γενικότερα. Τρία μόλις χρόνια νωρίτερα είχε πεθάνει ο Άντζελο Μπεόλκο, ο επονομαζόμενος «Il Ruzante », αυτός που πρώτος εισήγαγε τους στερεότυπους χαρακτήρες στις φάρσες που διασκέδαζαν τους ευγενείς, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για τη δημιουργία της κομέντια.

Έως τότε το θέατρο ήταν προνόμιο της αριστοκρατίας, η οποία μπορούσε να απολαύσει μια παράσταση λατινικής κωμωδίας του Πλαύτου και του Τερέντιου ή της λεγόμενης λόγιας κωμωδίας («Commedia  Erudita ») σε κάποια αυλή ή Ακαδημία. Οι παραστάσεις είχαν ερασιτεχνικό χαρακτήρα –αν μπορούν να ονομαστούν παραστάσεις βέβαια οι, ουσιαστικά, απαγγελίες ενός θεατρικού κειμένου– και σκοπό είχαν την τέρψη πολιτικών και διανοουμένων. Οι απαγγελίες αυτές έδιναν ιδιαίτερη προσοχή στο γραπτό θεατρικό «άριστο ποίημα» –γραμμένο συχνά από σημαντικότατους συγγραφείς, όπως ο Μακιαβέλι, ο Αρτινό ή ο Άριστο– και στη σκηνογραφία. Αντίθετα, η κομέντια ντελ’ άρτε απευθυνόταν σε ένα ευρύτερο κοινό –παραδοσιακά αποκλεισμένο από την τέχνη– τόσο κοινωνικά όσο και γεωγραφικά, εφόσον οι θίασοι ήταν περιοδεύοντες. Επιπλέον, η κομεντια προϋπέθετε την υποκριτική, εφόσον δεν βασιζόταν στο γραπτό κείμενο και στα σκηνικά.

Η κομεντί ντελ’ άρτε άρχισε γύρω στα 1680 να αντικαθίσταται σταδιακά από το μελόδραμα, τη νέα ιταλική θεατρική τάση που κατέκτησε τους αριστοκράτες που στήριζαν έως τότε την κομέντια, αλλά και από την αναμορφωμένη γραπτή πλέον κωμωδία χαρακτήρων του Κάρλο Γκολντόνι (1707-1793), ο οποίος –κινούμενος ανάμεσα στις ιδέες της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού– κατάργησε τις μάσκες και εισήγαγε την ποικιλία θεμάτων και το ηθικό δίδαγμα στο τέλος του έργου. Στα μέσα του 18ου αιώνα ένας Βενετός κόμης, ο Κάρλο Γκότση, προσπάθησε να υπερασπιστεί με τα έργα του την κομεντί ντελ’ άρτε, η οποία, όμως, είχε ξεκινήσει την καθοδική της πορεία ανεπιστρεπτί. Η «Commedia dell’Arte» ήταν το πιο καινούργιο και χαρακτηριστικό είδος του πολιτισμού του «ΜΠΑΡΟΚ» που ήδη στο τέλος του 14ου αιώνα είχε αντικαταστήσει το φόβο για την κωμωδία της Αναγέννησης».(5)(6)(7)


ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑΣ

«Ονομάστηκε «της τέχνης», γιατί επρόκειτο για μια κωμωδία, που παιζόταν, όχι από ερασιτέχνες αλλά από επαγγελματίες ηθοποιούς. Αυτοί συγκεντρωμένοι σε παρέες υπό τη διεύθυνση ενός επικεφαλής κωμικού, μετακινούνταν  από τη μια πολύ στην άλλη  με μια άμαξα, πηγαίνοντας την παράσταση σε ένα κόσμο φτωχό μονότονο και αναλφάβητο.

Στις παρέες ο ηθοποιός ήταν τα πάντα κι έκανε τα πάντα: έπαιζε, τραγουδούσε, χόρευε, όπως στα σύγχρονα «βαριετέ» (σημερινά καμπαρέ) κι επί πλέον έκανε τον ακροβάτη. Συνήθως έλειπε ένα κείμενο γραπτό, που είχε αντικατασταθεί από ένα «σχέδιο λογοτεχνικού έργου», από έναν κατάλογο γεγονότων (πράγματα, που είχαν συμβεί , στα όποια δείχνονται σκηνή προς σκηνή τα πρόσωπα, που θα έπαιρνα μέρος μαζί σε μια σύντομη περίληψη διαλόγου). Ανήκε στον ηθοποιό να πραγματοποιήσει μια σκηνή αυτοσχεδιάζοντας. Η τεχνική του αυτοσχεδιασμού γεννιόταν από την απολυτή αναγκαιότητα, για να μπορέσει  να πετύχει την αποδοχή του κοινού. Η απουσία του γραπτού κειμένου τους έκανε να συνδυάζουν κάθε βράδυ, κάθε στιγμή την πιο κατάλληλη παράσταση στον τύπο του παρόντος κοινού, για να αποσπάσουν επιδοκιμασία ή χειροκροτήματα. Δεν πρέπει, εν τούτοις να εννοήσουμε τη λέξη «αυτοσχεδιασμός» με απολυτή σημασία. Ο ηθοποιός, πράγματι, δεν ανακάλυπτε, αλλά απλά αποφάσιζε να εισάγει ένα ρυθμό, που γνώριζε απ’έξω (θυμόταν) και που πριν είχε ελέγξει πολλές φορές. Γι’αυτο το λόγο ένας κωμικός εθεωρείτο κάλος, όταν μπορούσε να παραλλάξει (αλλάξει) συνδυάζοντας με διαφορετικό τρόπο τους ήδη έτοιμους ρυθμούς.

Η μεγαλύτερη μαγεία της «commedia», λοιπόν, προσφερόταν από τους ίδιους κωμικούς, που έπρεπε να δώσουν ζωή στους διάλογους και με σκηνές μιμητικές, για να προκαλέσουν το γέλιο του κοινού. Οι κωμικοί εξειδικεύονταν στην  ερμηνεία ενός μόνο προσώπου, που έπρεπε να είναι πάντοτε ίδιος ο εαυτός του. Ο κόσμος αισθανόταν σίγουρος στο ότι ξανάβρισκε αμετάβλητα γεγονότα και πρόσωπα φιλικά προς αυτόν και εύκολα αναγνωρισμένα, χάρις επίσης στη διαλεκτό, που μιλούσαν.

Αυτοί οι κωμικοί φορούσαν μια μάσκα, συνήθως στο μισό πρόσωπο, για να μπορούν να εκφράσουν με το στόμα τις συγκινήσεις τους, το γέλιο και το κλάμα. Γεννηθήκαν ακριβώς εκείνη την περίοδο οι μάσκες του «Punchinella», του «Arlecchino», του «Brighella», του «Pantalone» και πάει λέγοντας . Αυτές οι ονομασίες ήταν χαρακτηρισμοί, ποτέ μιας καθορισμένης περιοχής ή πόλης, πότε μιας κοινωνικής τάξης, πότε ενός ανθρωπινού τύπου.

Η «Commedia dell’arte» ονομάστηκε επίσης «Commedia» στα ιταλικά, εφόσον τα πρόσωπα δεν ήταν άτομα με μια διακεκριμένη προσωπικότητα, αλλά «στερεότυποι τύποι (χαρακτήρες)», που φορούσαν πάντοτε τα ιδία ρούχα, είχαν τον ίδιο χαρακτήρα και μιλούσαν την ιδία διαλεκτό. Είναι οι ερωτευμένοι, που ήταν όμορφοι και μιλούσαν τη γλωσσά της Τοσκάνης. Ήταν χωρίς μάσκα!» (7)


ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ-ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

«Το τυπολογικό των πλοκών (θεματογραφία) ήταν απλούστατο και ενωμένο στενά με τον πολιτισμό του «ΜΠΑΡΟΚ», για όλα όσα υπήρχε κάτι το παράξενο, φανταστικό ή θαυμαστό. Δεν πρέπει να ξεχνάμε, ότι η χορογραφία στην ιταλική κατάφερε τον 15ο αιώνα εκπλήξει ολόκληρη την Ευρώπη. Πυρκαγιές, αγάλματα, που ξαφνικά έπαιρναν ζωή, ειδικά εφέ και γρήγορες αλλαγές στη σκηνή. Βεβαία δεν ήταν εύκολο να διατηρηθεί ζωντανό το ενδιαφέρον του κοινού, επαναλαμβάνονται λίγο πολύ πάντα στους ίδιους ρυθμούς και στα ιδία θέματα. Αυτός πιθανόν υπήρξε ο λόγος, για τον όποιο οι ηθοποιοί έπρεπε να ανατρέξουν σ’ένα λεξιλόγιο λαϊκό, χυδαίο, αχαλίνωτο και συχνά άσεμνο, απαραίτητο όργανο ενός σχεδίου για λογοτεχνικό έργο, που πρότεινε ανήθικες ραδιουργίες, ερωτικές στο όριο της πορνογραφίας. Γεννήθηκε από εδώ η χείριστη φήμη, που απολαμβανόταν από τους και τις ηθοποιούς, αλλά επίσης την τεραστία ευρωπαϊκή επιτυχία αυτού του «σκανδάλου» καθόλα ιταλικού. Το σημαντικό της «Commedia  dell’ Arte» δεν συνίσταται στο ότι δημιούργησε αξιομνημόνευτα θεατρικά έργα, αλλά μάλλον στην επιρροή, που αυτή εξάσκησε στον θεατρικό κόσμο. Αυτό θα δώσει ζωή σε μια παράδοση, που από τη λαϊκή σκηνή θα φθάσεί μέχρι τις μέρες μας: έξοχοι κι αξέχαστοι οι «θεατρικοί και κινηματογραφικοί τύποι (χαρακτήρες)», από το μεγάλο Σαρλό, έως τον Ιταλό Τότο (μεγάλος κωμικός του ιταλικού θεάτρου και κινηματογράφου.»(6)(7)


ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ-ΤΕΧΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

«Οι θίασοι της αυτοσχέδιας κωμωδίας ήταν πλανόδιοι και αποτελούνταν από 5 μέχρι 25 ηθοποιούς. Χρησιμοποιούσαν ένα πατάρι για σκηνή, με ένα ζωγραφισμένο πανί κρεμασμένο στο πίσω μέρος της για σκηνικό, το οποίο έστηναν στις πλατείες ή στις αυλές των αρχοντικών.

Στην αρχή οι διάλογοί τους ήταν μια απλή στιχομυθία ανάμεσα σε δύο υποκριτές. Αργότερα παρουσιάστηκαν άρτιες παραστάσεις με πλοκή και μεγαλύτερο αριθμό ηθοποιών, βασισμένες πάνω σε ένα υποτυπώδες σενάριο (θεματικό σκελετό) ώστε να μένουν οι ηθοποιοί μέσα σε κάποια όρια- αλλά πάντοτε αυτοσχεδιαστικές.

Οι ηθοποιοί της κομέντια ντελ’ άρτε είχαν και κάποια τυποποιημένα, γρήγορα αστεία με καυστικό υπονοούμενο: Τα consetti   που ήταν λεκτικά αστειάκια και τα lazzi που ήταν οπτικά κόλπα (θα μπορούσαμε να τα παραλληλίσουμε με τα GAGS της αμερικάνικης φάρσας) τα οποία επίσης χρησιμοποιούσαν παραλλαγμένα ανάλογα με την περίσταση. Ακόμα έφτιαχναν τα burle, μεγαλύτερες ιστορίες με πιο ολοκληρωμένο αστείο. Με τα consetti, τα lazzi και τα burle οι ηθοποιοί ξέφευγαν απτό βασικό σενάριο, όφειλαν όμως να επανέλθουν στο θέμα έτσι ώστε να συνεχιστεί και να ολοκληρωθεί κανονικά το έργο. Αυτό γινόταν με μεγάλη ευκολία αφού οι ηθοποιοί της «Commedia dell’Arte» ήταν άριστοι επαγγελματίες, με υψηλό επίπεδο υποκριτικής ικανότητας και τεχνικής. Σαΐτα βοηθούσε και το γεγονός πως έπαιζαν ασταμάτητα τον ίδιο ρόλο. Σπάνια κάποιος άλλαζε το χαρακτήρα που ενσάρκωνε στην πορεία της καριέρας του. Η γένεση της κομέντια ενδεχομένως να συνδέεται με το καρναβάλι της Βενετίας, το 1570. Παρόλο που ξεκίνησε από την Ιταλία γνώρισε ιδιαίτερη άνθιση στη Γαλλία».(6)(7)


               ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ

b  Αρλεκίνος: Ο Αρλεκίνος είναι ένας από τους βασικούς χαρακτήρες της ιταλικής Κομεντί ντελ άρτε. Έχει προγόνους του τους δούλους του Αριστοφάνη (Ξανθιά στους Βατράχους), του Πλαύτου, του Γερόντιου, τους βυζαντινούς μίμους, αλλά και τους ακροβάτες και τους θαυματοποιούς του Μεσαίωνα.

Το όνομα του χαρακτήρα σημαίνει «μικρός διάβολος» και δημιουργήθηκε τον 16ο αιώνα στη Γαλλία. Υπηρετεί συνήθως τον Πανταλόνε , τον Ντοτόρε, αλλά και τον Καπιτάνο, ενώ κατά την εξέλιξη της κομέντια ντελ’ άρτε είναι από τους βασικότερους χαρακτήρες. Το γυναικείο ανάλογο του Αρλεκίνου, και αρκετές φορές συμπρωταγωνίστριά του επί σκηνής, είναι η Κολομπίνα.

Ο Αρλεκίνος φορούσε ένα πολύχρωμο, μπαλωμένο ρούχο. Οι πρώτες μάσκες Αρλεκίνου ήταν από ξύλο, ενώ μετά φτιάχνονταν από δέρμα.

cawcas  Πανταλονε: Η χαρακτηριστική εμφάνιση του Πανταλονε οφείλεται στο ντύσιμο και την συμπεριφορά του. Είναι ένας γεροτσιγκούνης που κοιτάει πως να μαζέψει χρήματα, αλλά πέφτει πάντα θύμα και είναι σχεδόν πάντα ερωτευμένος. Φοράει κίτρινες παντόφλες, κόκκινο καλσόν (το ιταλικό παντελόνι) και μαύρο παλτό. Κρεμάει το πουγκί με τα λεφτά του στο πλάι για να το βλέπουν όλοι. Η χαρακτηριστική του στάση είναι η υπόκλιση. Παρόλο που εκπροσωπεί την γηραιά  τάξη, χάνει την αξία του επειδή ερωτοτροπεί, διαφθείρεται, υποψιάζεται, έχει σωματικές ανάγκες, σφάλει και ατυχεί, ενώ οι υπηρέτες του τον εκμεταλλεύονται και τον περιγελούν χωρίς να το καταλάβει. Όλοι του στήνουν παγίδες και αυτός πέφτει θύμα. Η οικογενειακή του κατάσταση είναι επίσης λυπηρή ή ευτράπελη. Όταν δεν είναι χήρος, η γυναίκα του τον απατάει. Στο τέλος του έργου όμως είναι αυτός που θα πάρει το αίμα του πίσω.

cafwfasd  Κολομπίνα: Μια ζωηρή και παμπόνηρη υπηρέτρια που έχει χόμπι το… κουτσομπολιό και οι φήμες που σπέρνει δεν αφήνουν τους υπόλοιπους χαρακτήρες να ησυχάσουν!

esw  Μπριγκέλα: Είναι κι αυτός δούλος, αλλά καμία σχέση με τον Αρλεκίνο! Πρόκειται για έναν παμπόνηρο χαρακτήρα που βγαίνει πάντα κερδισμένος.

vsdvdxdx  Πουλτσινέλα: Ο κύριος αυτός σε αντίθεση με τους υπόλοιπους χαρακτήρες δεν φορά πολύχρωμη στολή. Παρόλο που είναι φτωχός, διατηρεί πάντα το κέφι και την αισιοδοξία του!

affwe  Μπαλαντσονε ή Ντοτόρος: Η πλούσια μπέρτα του και το τεράστιο καπέλο του προκαλούν γέλια στο κοινό με το που εμφανίζεται στη σκηνή. Παρόλο που τον αποκαλούν γιατρό, οι γνώσεις του στην ιατρική είναι… μηδαμινές!(8)

(9)aaa


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

«Το σημαντικό της «Commedia dell’ Arte» δεν συνίσταται στο ότι δημιούργησε αξιομνημόνευτα θεατρικά έργα, αλλά μάλλον στην επιρροή, που αυτή εξάσκησε στον θεατρικό κόσμο. Αυτό θα δώσει ζωή σε μια παράδοση, που από τη λαϊκή σκηνή θα φθίση μέχρι τις μέρες μας.

 Ο αντίκτυπος αυτού του θεατρικού είδους στην ευρωπαϊκή δραματουργία διαφαίνεται και  στην γαλλική και αγγλική παντομίμα. Η παντομίμα που άνθισε τον 18ο αιώνα. Οφείλει την γένεσή της στους χαρακτήρες της Κομέντια και ιδιαίτερα στον Αρλεκίνο. Στις αρχές του 18ου αιώνα η Κομεντί  αρχίζει να παρακμάζει χωρίς ωστόσο να χάσει την αίγλη της, αφού μέχρι και σήμερα παίζονται παραστάσεις της. Επίσης κατάφερε να επηρεάσει πασίγνωστους ηθοποιούς και δραματουργούς, οι οποίοι με τη σειρά τους άφησαν το δικό τους στίγμα… όπως ο Γουίλιαμ Σαίξπηρ, ο Κάρλο Καντόνι, ο Μολιέρος, ο Τσάρλι Τσάπλιν Ιταλός Τοτο (κωμικός του θεάτρου και του κινηματογράφου) κ.α. Ο πιο γνωστός δραματουργός του εικοστού αιώνα που χρησιμοποίησε την κομεντί ντελ άρτε στις συνθέσεις του είναι ο Νταριο Φο. Ακόμη  χαρακτήρες και καταστάσεις της  Κομεντί βρίσκουμε σε διάσημες όπερες και το μπαλέτο».(7)

(9)aaaaaaaaaaaa


ΑΝΤΙΠΑΡΑΒΟΛΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ ΚΑΙ ΣΤΗΝ COMMEDIA DELL’ARTE

  • Οι δυο κύριοι ήρωες των δυο θεατρικών ειδών (ο Καραγκιόζης στο θέατρο σκιών και ο Αρλεκίνος στην commedia dell’arte ) εμφανίζουν ομοιότητες στη συμπεριφορά τους. Είναι και οι δυο στα περισσότερα έργα, κατά κάποιον τρόπο ρυθμιστές των καταστάσεων και επόπτες των πάντων. Αναμειγνύονται σε όλα, βοηθούν και διάκεινται φιλικά προς όλους, αλλά στο τέλος είναι οι μονοί παραλήπτες του ξυλοδαρμού. Εμφανίζουν και οι δυο ιδιαιτερότητες στο ντύσιμο τους και από αυτό αναγνωρίζονται.
  • Και οι δυο θεατρικές μορφές πριν δεχτούν ορισμένες «ζυμώσεις» , ώστε να ξεφύγουν από την έννοια του <<αισχρού>> (το «αισχρό» εδώ με την κακή του σημασία –μόνο όσον αφορά το θέατρο), κατατάσσονταν στην κατηγορία των «χειρίστων θεαμάτων». Το θέατρο σκιών, όταν έφτασε στην Ελλάδα, έφτασε με όλα τα έθη των Τούρκων. Όπως προαναφέρθηκε, αρχικά το μακρύ χέρι του Καραγκιόζη δεν ήταν χέρι, αλλά ο φελλός του και το μεγαλύτερο μέρος της παράστασης ήταν βωμολοχίες.«Το μοτίβο αυτό ιχνογραφεί ένα παρεμφερές μοτίβο των παραστάσεων του Αριστοφανη (επισημαίνεται εδώ- με ισχνό  βεβαία τρόπο – και η ελληνικότητα του Καραγκιόζη)». Αλλά και οι παραστάσεις της commedia dell’arte προκειμένου να ξεφύγουν από τη μονοτονία, που ορισμένες φορές εξέθεταν στους θεατές, λογά της συνεχούς τριβής και των ηθοποιών με τους ρόλους τους, αλλά και των ηθοποιών με τα ιδία έργα, κατέφευγαν σε χυδαίο λεξιλόγιο, αλλά και προχωρημένη για τα δεδομένα της τότε εποχής θεματογραφία των παραστάσεων.
  • Όσον αφορά το περιεχόμενο των παραστάσεων και των δυο θεατρικών ειδών, υπάρχει μια μικρή συνάφεια, αλλά και μια διάφορα. Αφενός μεν στο θέατρο σκιών υπάρχει συγκεκριμένη θεματογραφία, αντλούμενη από παραμύθια, παραδόσεις, αλλά και από τη φαντασία των καραγκιοζοπαιχτών, μα είναι μια τέχνη προφορική. Μεταφέρεται, δηλαδή, από το δάσκαλο στο μαθητή Κ.Ο. στόμα με στόμα. Δεν υπάρχει κείμενο. Αφετέρου δε στην commedia dell’arte, έχουμε επίσης συγκεκριμένη θεματογραφία, αντλούμενη από τη λογοτεχνία, αλλά κυρίως από τη φαντασία των ηθοποιών, που τότε έγραφαν το σενάριο, μα εδώ υπάρχει γραπτό κείμενο, που διαβάζεται από τους ηθοποιούς, ώστε βάσει αυτού να βγει η παράσταση. Ωστόσο και στη μια και στην άλλη περίπτωση, γίνονταν διαφορές αλλαγές στα κείμενα, αναλόγως το κοινό ή τον τόπο, όπου παιζόταν η παράσταση (λ.χ. στη διαλεκτό ή σε κάποιο τοπικό έθιμο), ώστε να προσαρμόζεται καλυτέρα στις εκάστου συνθήκες και να γίνεται πιο εύληπτο για το κοινό θέαμα.
  • Τα δυο αυτά θεατρικά ειδή, εμφανίζουν ομοιότητες και διαφορές και ως προς την καταγωγή τους. Εν πρώτοις πυκνό σκοτάδι καλύπτει την ακριβή χρονολογική προέλευση και των δυο. Γνωρίζουμε, βεβαία, ότι το θέατρο σκιών έφτασε στην Ελλάδα στα τέλη του 19ου αιώνα (περίπου το 1860), καθώς και ότι αναφορές έχουν γίνει σε κινεζική εγκυκλοπαίδεια τον 9ο αιώνα μ. και βεβαία τις γνώμες ή τα ακούσματα ειδικών από άλλους ή από έρευνες για ύπαρξη αυτού του θεάτρου στην αρχαιότητα και στο βυζάντιο. Γνωρίζουμε επίσης ότι η commedia dell’arte εμφανίζεται τέλη 15ου με αρχές 16ου αιώνα. Αλλά και στα δυο μέχρι εκεί . Από εκεί και περά οι γνώσεις στερεύουν. Το ίδιο γίνεται και με τον τόπο καταγωγής, αλλά μόνο με το θέατρο σκιών. Δηλαδή η μη σίγουρη προέλευση του (από ποια χωρά). Με την commedia dell’arte, όπως υποδηλώνει και το όνομα της, γνωρίζουμε ξεκάθαρα, ότι τόπο καταγωγής έχει την Ιταλία.
  • Σχετικά με το θέμα «παράσταση». Και τα δυο ειδή αναφέρονται στο πλατύ κοινό ως θεατρικές παραστάσεις. Μόνο που και εδώ υπάρχει μια μικρή διάφορα. Η commedia dell’arte αποτελεί «ατόφιο» δρώμενο. Δηλαδή η δράση εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια των θεατών, αποδομένη από ανθρώπους-επαγγελματίες ηθοποιούς. Το θέατρο σκιών αποτελεί επίσης δρώμενο, με την παρεμβολή, όμως, του λεγομένου «μπερντέ» (πανιου) , που τοποθετείται εμπρόσθιων της σκηνής και πίσω άπαυτων παίζεται η παράσταση, όχι με ηθοποιούς, αλλά με φιγούρες.
  •   Μια επίσης πρόδηλη ομοιότητα όσον αφορά την τεχνική είναι μόνιμοι ήρωες. Στο θέατρο σκιών οι βασικοί ήρωες δεν αλλάζουν. Υπάρχουν, βεβαία, προσθαφαιρέσεις, αναλόγως την παράσταση που παίζεται. Η μονιμότητα των ηρώων ισχύει και για την commedia dell’arte. Τα βασικά πρόσωπα δεν αλλάζουν. Βεβαία τα βασικά πρόσωπα είναι και τα μονά. Δεν υπάρχει πηγή ή βεβαίωση, που να λέει, ότι υπήρχαν και αλλά πρόσωπα πλην των βασικών. Τουλάχιστον συνεχείς και έντονες εμφανίσεις δευτερευόντων πρόσωπων. Να σημειωθεί εδώ, ότι, επειδή έχουμε να κάνουμε με ηθοποιούς, αυτοί από την αρχή της καριέρας τους είχαν επίσης ένα βασικό ρολό, που δεν τον αφήναν ή τον άλλαζαν σπάνια μέχρι το τέλος της καριέρας τους. Π.χ. ο τάδε ξεκάνει την καριέρα του ως ηθοποιός της commedia dell’arte  με το ρολό του Αρλεκίνου. Άρα με αυτόν το ρολό θα κλείσει και την καριέρα του. Εκτός, αν υπάρξει πρόβλημα, όποτε αλλάζει.

    ΠΗΓΕΣ

  • Το θέατρο σκιών και ο Ευγένιος Σπαθάτης (ένθετο βιβλίο από την εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ»), σελ.11-23, 29-36
  • www.karagkiozis.com : O Πάνος Καπετάνιος – Συνέντευξη στο σχετικό ένθετο αφιέρωμα της εφημερίδας « Η ΒΡΑΔΙΝΗ» της 24ης Ιανουαρίου 2003.
  • www.karagiozismuseum.gr/  : «ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ», «Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗ», «Ο ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ»
  • Google: (Εικόνες): Ο τούρκικος Καραγκιόζη
  • Google: commedia dell’ arte, WIKIPEDIA
  • Περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΑ» τεύχος Νο535 : «άρθρο 94 : ΚΟΜΕΝΤΙΑ ΝΤΕ’ΑΡΤΕ : Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ΗΘΟΠΟΙΟΥ»
  • ΑΝTOLOGIA DELLA LETTERATURA ITALIANA – MARIELLA ZURULA εκ. PERUGIA EDIZIONI, σελ. 135-136.
  • Google: (Χαρακτήρες) «Commedia Dell Arte»
  • Google: (Εικόνες) «Commedia Dell Arte»

    Άρις Λεοντόπουλος

Advertisements

Ένα σχόλιο στο ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ – COMMEDIA DELL ΑRTE. ΜΙΚΡΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΤΑ ΔΥΟ ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΕΙΔΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥΣ ΣΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΟΡΦΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ

  1. Καλώς ήλθες με το κείμενό σου Άρη! Επίτρεψέ μου τα εξής: πρόσεξε την ορθογραφία και τον τονισμό. Πρέπει να δεις και πάλι το κείμενο για να κάνεις διορθώσεις και να βάλεις τόνους εκεί που λείπουν και να διορθώσεις τυχόν αβλεψίες. Ακόμη, θα σου πρότεινα να στοιχίσεις όλο το κείμενο αριστερά. Θα σου έλεγα να βγάλεις το πρώτο κείμενο αυτό με το πανεπιστήμιο και το μάθημα, καθώς και τον κατάλογο των περιεχομένων.

    Προσοχή στη βιβλιογραφία: δεν γράφουμε κεφαλαία τίτλους και λοιπά στοιχεία. Βάζουμε πάντα σε πλάγια τους τίτλους. Στην ανακοίνωση με τον τίτλο «Οδηγίες» στο ηλεκτρονικό μάθημα θα βρεις με ακρίβεια τον τρόπο που παραπέμπουμε.

    Και τελευταίο και πολύ σημαντικό: Όσα έχεις πάρει κατά λέξη από βοηθήματα και βιβλία θα πρέπει ή να τα βάλεις σε εισαγωγικά που είναι αυτά « » και όχι αυτά <> αναγράφοντας την πηγή ή όσα παίρνεις αυτούσια να τα πεις με δικά σου λόγια.

    Αυτά προς το παρόν και τα ξαναλέμε. Εύγε!

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s