Ο Καραγκιόζης και η βυζαντινή τέχνη

 bbbb  Ένα κείμενο διαφορετικό για τον Καραγκιόζη και το θέατρο σκιών. Το εντόπισα μετά από παραίνεση του καλού φοιτητή μας Δ.Α. για μια έκθεση που έγινε στη Δράμα του Κωνσταντίνου Κουγιουμτζή. Το αντιγράφω γιατί συνδέει με έναν εύστοχο τρόπο τη σκηνή του θεάτρου σκιών με τη λειτουργική παράδοση της ορθόδοξης Ανατολής.  Και ο καλλιτέχνης έρχεται να ζωγραφίσει τις φιγούρες του με τον λαμπρό τρόπο της βυζαντινής ζωγραφικής. Και να μας πεις ακόμη πως κάθε παράσταση είναι μια ακολουθία! Πολύ ενδιαφέρουσα η προσέγγιση του Κουγιουμτζή που αξίζει την προσοχή μας.

Ι.Β.

Ο καραγκιόζης είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της λαϊκής κουλτούρας τα τελευταία 150 περίπου χρόνια.  Eίναι ένα θέατρο που κουβαλά μέσα του όλα εκείνα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τον ελληνικό πολιτισμό. Η σχέση του με τις άλλες μορφές έκφρασης του καθ΄ημάς τρόπου είναι μεγάλη και, φυσικά, σαν θέατρο που είναι, εξαρτάται από αυτές σε πολύ μεγάλο βαθμό. Η εικαστική γλώσσα του καθ΄ ημάς τρόπου είναι μία γλώσσα που την καταλαβαίνει ο Έλληνας και φυσικό είναι αυτή τη γλώσσα να χρησιμοποίησαν οι μεγάλοι μάστορες του λαϊκού θεάτρου, ως μέλη μιας κοινότητας που μιλούσε αυτή τη γλώσσα .

Η ζωγραφική, η μουσική, ο τρόπος έκφρασης του λόγου είχαν μια φυσική σχέση με το θέατρο σκιών. Οι τεχνίτες, δηλαδή,  δεν σκέφτηκαν ποτέ να κάνουν κάτι άλλο στο θέατρο τους παρά να μιλήσουν με τη γλώσσα που γνώριζαν και που μόνο με αυτή θα μπορούσαν να κοινωνήσουν το έργο τους στους θεατές.

cccccΗ ζωγραφική έχει την ίδια λογική αναφοράς στο θεατή με τη ζωγραφική που είναι ιστορημένες οι εικόνες στις εκκλησιές μας, με τις οποίες είχαν επαφή και οι σκιοπαίκτες. Και στο θέατρο σκιών ο θεατής είναι μπροστά από τα όσα συμβαίνουν στο πανί όπως και ο προσκυνητής σε μια εικόνα. Και εδώ έχουμε την έλλειψη βάθους, δηλαδή την έλλειψη προοπτικής προς τα πίσω (και είναι ένα πολύ σοβαρό λάθος των συγχρόνων παικτών που προσπαθούν να ζωγραφίζουν με προοπτική προς τα μέσα δημιουργώντας χώρο) και τη ζωγραφική σε δυο διαστάσεις ύψους και πλάτους, αλλά και μία τρίτη διάσταση που, όμως, δεν είναι με προοπτική προς τα μέσα (προς το βάθος) αλλά προς τα μπροστά (προς το θεατή). Αυτό συμβαίνει ειδικά στις «σκαλιστές» μαυρόασπρες φιγούρες λόγω του φωτός που είναι πίσω από αυτές και τις σπρώχνει προς τα μπροστά, προς το θεατή. Βέβαια, το σχέδιο είναι προφίλ σε αντίθεση με τη βυζαντινή ζωγραφική που η θέση προφίλ δεν είναι κάτι που συνηθίζουν οι ζωγράφοι, αλλά αυτό μάλλον οφείλεται σε τεχνικούς λόγους και, κυρίως, στην ανάγκη που υπήρχε να κάνουν μια μορφή που να είναι  ευδιάκριτη στο θεατή μέσα από μια σκιά και, σίγουρα, η θέση προφίλ προσφέρεται, ειδικά στην περίπτωση που έχουμε ασπρόμαυρες φιγούρες από αδιαφανή υλικά όπως το χαρτόνι, που για να φανούν οι λεπτομέρειες πρέπει να σκαλιστούν με κοπίδια, αφαιρώντας από το χαρτόνι τα πολύ βασικά χαρακτηριστικά όπως τα μάτια, το μουστάκι κλπ .

Η ζωγραφική των κτηρίων και των αντικειμένων, ακολουθεί τη λογική της βυζαντινής ζωγραφικής ειδικά από τη στιγμή που όλα αυτά «πατούν» επάνω στην ίδια ευθεία της γραμμής εδάφους. Αναγκαστικά από τη στιγμή που δεν μπορούν να αναπτυχθούν προς τα πίσω, ακολουθούν το βασικό κανόνα της «σχετικής» προοπτικής της βυζαντινής ζωγραφικής, ζωγραφίζοντας ότι είναι πίσω ψηλά και ότι είναι μπροστά χαμηλά. Έτσι λοιπόν το τραπέζι που γράφει ο καραγκιόζης γραμματικός πατά και με τα 4 πόδια στην ιδία γραμμή εδάφους και ο θεατής βλέπει ολόκληρη την επάνω επιφάνεια του τραπεζιού το οποίο μοιάζει να «γέρνει» προς αυτόν.

Η αίσθηση του χώρου, πάλι, έχει πολλές ομοιότητες με τον τρόπο που οι βυζαντινοί ζωγράφοι αντιλαμβάνονται τη ροή της κίνησης. Ο καραγκιόζης ως πρωταγωνιστής του θεάτρου έχει το σπίτι του (καλύβα) πάντοτε αριστερά του θεατή, ενώ, από την άλλη, το σαράι του πασά βρίσκεται πάντοτε δεξιά του θεατή.

Αυτό δε γίνεται για κανέναν άλλο λόγο παρά μόνο γιατί η αίσθηση του έρχομαι από-προς στον καθ΄ημάς πολιτισμό είναι από τα αριστερά προς τα δεξιά, όπως γραφούμε και διαβάζουμε.

Με παρόμοιο τρόπο μια βυζαντινή εικόνα τοποθετεί τη δράση με αναφορά στην αίσθηση του θεατή, όπως, για παράδειγμα, στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, όπου ο Άγγελος έρχεται από αριστερά προς τα δεξιά να φέρει το μήνυμα της σαρκώσεως στη  Παναγία.

Ο τρόπος εκφοράς του λόγου και, κυρίως, ο ρυθμός που χρησιμοποιούν οι καλλιτέχνες του θεάτρου σκιών έχει πολλά κοινά με τον τρόπο ανάγνωσης των κειμένων στη διάρκεια των εκκλησιαστικών ακολουθιών.  Η δράση στο θέατρο σκιών δε μπορεί να είναι πολύ έντονη γιατί έχει όρια στο τρόπο που αυτή θα κοινωνήσει με την αίσθηση του θεατή και αυτό είναι φυσικό αφού και τα μέσα που χρησιμοποιεί ο σκιοπαίκτης για να φανερώσει τη δράση, έχουν τα όρια που επιβάλει το τεντωμένο πανάκι που είναι ανάμεσα στις φιγούρες (πρωταγωνιστές) και στο θεατή. Έτσι ο τρόπος εκφοράς του λόγου είναι πολύ σημαντικός και πρέπει να έχει τη δυνατότητα να ενώνει το κοινό ως προς αυτό και με αυτό που βλέπει, ώστε να μην υπάρχει διάσπαση. Κάτι ανάλογο γίνεται στις εκκλησιαστικές ακολουθίες με τη  μουσική η οποία, ως λειτουργική τέχνη που είναι, έχει ως στόχο, χρησιμοποιώντας το ρυθμό, να ενώσει τα μέλη της κοινότητας σε ένα σώμα, χωρίς να υπάρχει διάσπαση.

 Ο καραγκιοζοπαίχτης δε βλέπει το κοινό του (αφού ανάμεσα τους υπάρχει το πανί). Έτσι χρησιμοποιεί το ρυθμό στην εκφορά του λόγου, τη ζωγραφική, τη μουσική, τη κίνηση, ώστε να συντονίσει το κοινό του με αυτό που κάθε φορά παρουσιάζει. Με το τρόπο αυτό κάθε παράσταση είναι μια ακολουθία που το κοινό συμμετέχει στα δρώμενα και ακολουθεί, συμπάσχει και γίνεται μέτοχος του δράματος.

Κωνσταντίνος  Κουγιουμτζής

Εικαστικός

                                                                

Πηγή: http://www.sfgtdramas.info/sfgt/index.php/89-16112012

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s