ΤΖΟΎΛΙΟ ΚΑΪΜΗ – Ο ΚΑΡΑΓΚΙΌΖΗΣ

  Τζούλιο Καΐμης, Η Αρχαία Κωμωδία στην Ψυχή του Θεάτρου Σκιών, Γαβριηλίδης, Αθήνα 1990, σελ. 174. 

 Ο Τζούλιο Καϊμη από το Ισραήλ μεταφραστής, γλωσσομαθής και μελετητής της ανατολικής και δυτική παράδοσης παραθέτει σ’ αυτό το βιβλίο πληροφορίες για τον Καραγκιόζη μέσα από έρευνες και συνεντεύξεις, γι’ αυτό και θεωρείται δημοσιογραφικό, καθώς μοιάζει με ένα πάζλ με στοιχεία που συνθέτουν την ιστορία του θεάτρου σκιών.

     Ο Καραγκιόζης, σατιρικό θέατρο σκιών, που εισήχθη στην Ελλάδα από ρεύματα προερχόμενα από την ανατολή, είναι μία πραγματικότητα. Αυτό το βιβλίο προσπαθεί να μας αποδείξει, ότι το θέατρο σκιών του Καραγκιόζη είναι ο πρώτος μύστης, από κάθε άποψη, της νεοελληνικής κωμωδίας. Αρχικά, ο συγγραφέας του αναφέρεται στο πως «γεννήθηκε» το θέατρο σκιών στην Ελλάδα γύρω στο 1850, ξεκινώντας από τον ΜπαρμπαγιάννηΒράχαλη, με το πρώτο του θέατρο, ένα καφενείο στο Θησείο όπου έδωσε τις πρώτες του παραστάσεις σε συνεργασία με τον Κόντο. Ο τελευταίος συνεργάστηκε στην Πάτρα με τον Δημήτριο Σαρντούνη γνωστό μέχρι και σήμερα με το όνομα Μίμαρος, λόγω της εξαιρετικής μιμητικής του ικανότητας. Σε ηλικία 18 ετών βοήθησε κάποια μέρα τον Κόντο στο ανέβασμα μιας παράστασης Καραγκιόζη και γοητεύτηκε τόσο πολύ που τον παρακάλεσε να τον προσλάβει μόνιμο βοηθό στο θέατρο του. Ήταν εκείνος που έδωσε στον Καραγκιόζη την καθαρά ελληνική μορφή του. Εμφύσησε στο θέατρο του Καραγκιόζη νέα πνοή, με νέο δραματολόγιο, τροποποιώντας την τεχνική του. Από το 1910, ο Καραγκιόζης έγινε σκηνή καθαρά Αθηναϊκή.

     Όσων αφορά την σκηνοθεσία  του Καραγκιόζη αποτελούνταν από έναν ορθογώνιο πίνακα, πάνω στον οποίο ανθρώπινες μορφές διαφορετικών διαστάσεων και με χαρακτήρα διακοσμητικό, που θυμίζει κοίλα ανάγλυφα, εκτελούσαν διάφορες κινήσεις. Στην αρχή φαίνεται ότι οι μαριονέτες ήταν κατασκευασμένες από δέρμα καμήλας ειδικό γι’ αυτή την χρήση, όπως μας λέει ότι είδε στην Αλεξάνδρεια ο Μανωλόπουλος σε μια αραβική σκηνή.

     Ο Γιάννης Μώρος ένας από τους σημαντικότερους δημιουργούς του Καραγκιόζη ήταν ένας φτωχός οικογενειάρχης, ήταν περήφανος για την τέχνη του, του άρεσε να διηγείται επιτυχίες του αλλά μιλούσε υποτιμητικά για τους νεωτερισμούς που επέφεραν κάποιοι συνάδελφοί του στο θέατρο του Καραγκιόζη. Αντίθετα, ο Μόλλας δεν σύχναζε στα ταβερνεία και στα καφενεία για να παίξει, ήταν εκκλησιαστικός επίτροπος αλλά το σημαντικότερο ήταν ότι άλλαξε τον αρχικό τύπο Καραγκιόζη. Τον έκανε πονηρό και διεστραμμένο τύπο των μεγάλων πόλεων, τον έντυσε με μακριά παντελόνια και τον προίκισε με διάφορα ελαττώματα.

    Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στην Πάτρα που αποτέλεσε το λίκνο της Ελληνική λαϊκής κωμωδίας και τόπος όπου γεννήθηκε ο Μίμαρος, το θέατρο σκιών παρουσιάζεται ως φαινόμενο που εκπλήσσει τον παρατηρητή. Μεταξύ των επαγγελματιών Καραγκιοζοπαιχτών ξεχώρισαν τέσσερις διακεκριμένοι καλλιτέχνες ο Πάγκαλος, επωνομαζόμενος και «Καραγκιόζης», ο Αγαπητός γνωστός και ως «Ζεστός» λόγω του πολύ θερμού παιξίματος του, ο Σωτηρόπουλος και ο Βουτσινάς. Ο Ντίνος  Θεοδωρόπουλος  οπαδός της ακραίας σύγχρονης μεταρρύθμισης, έζησε για πολύ καιρό στην Αμερική, όπου έδινε παραστάσεις του Καραγκιόζη στα Αγγλικά, έφερε υπερπόντιες πρακτικές και ιδέες και μια πολύ μοντέρνα αντίληψη για τον Καραγκιόζη. Μία από αυτές τις ιδέες του ήταν ότι κατήργησε εντελώς τις φιγούρες από χαρτόνι και δημιούργησε καινούργια πρόσωπα για ρεαλιστικότερα γούστα.

σάρωση0008

    Στην ελληνική σκηνή, ο Καραγκιόζης ενσαρκώνει τον ελληνικό λαό. Είναι το πλαστικό σύμβολο της καθολικής αντίθεσης, και το χαρακτήρα αυτόν τον διατηρεί πάντοτε και σε ηρωικά επεισόδια και σε κωμωδίες. Ο Καραγκιόζης δεν είναι μόνο ο αντίθετος τύπος απ’ τον συμπαίκτη του, όσον αφορά τον χαρακτήρα του. Είναι ακόμα σε διαρκή αντίθεση με τον ίδιο του τον εαυτό.

     Συχνά τα έργα του Καραγκιόζη αντλούν θέματα από την ηρωική εποχή όπως από τον πόλεμο για την ελληνική ανεξαρτησία, από τον εμφύλιο με κεντρικά-μυθικά  πρόσωπα σε έργα τον Αθανάσιο Διάκο, τον Μέγα Αλέξανδρο παραδείγματος χάρη, πρόσωπα ιστορικά. Επιπλέον, έχουν παρθεί θέματα από λαϊκά έθιμα και ιστορίες ή λυρικά τραγούδια από δανεισμένα από ποιητές.

     Στα βασικά συμβατικά πρόσωπα του Καραγκιόζη συμπεριλαμβάνονται ο Σιόρ Διονύσιος (Νιόνιος) που αντιπροσωπεύει την λόγια Ελλάδα, ο Μπαρμπαγιώργος που αντιπροσωπεύει την αγροτική Ελλάδα γι’ αυτό και μιλάει ελληνο-βλαχικά ιδίωμα που χρησιμοποιείται στη Ρούμελη και είναι ντυμένος με την εθνική ενδυμασία των βουνίσιων ελλήνων. Σε αντίθεση με τον Νιόνιο είναι αμαθής και αγροίκος. Άλλα πρόσωπα που συχνά τα βλέπουμε σε παραστάσεις Καραγκιόζη είναι ο Πασάς, ο Βεζύρης, ο Βεληγκέκας, ο Θανάσης Βάγιας, ο Σολομών και ο Σελίμ. Ανάμεσα σ’ αυτά τα πρόσωπα υπήρχαν και αυτά που δημιουργήθηκαν στην Αθήνα από το 1910 και μετά, ένα από αυτά είναι και ο Μορφωνιός ένας άνοστος ωραίος, κρύος και ψευτοδιανοούμενος, ντυμένος πάντα στην μόδα. Τα άλλα πρόσωπα είναι ο Σταύρακας  η προσωποποίηση του ταβερνόβιου, ο Κρητικό Κουφομανώλης που ομιλεί την διάλεκτο του νησιού του, ο Χαράλαμπος τύπος πρόσφυγα, γεννημένος στην επαρχία του Πόντου, στη Μαύρη θάλασσα, ο Σεραφείμ, πρόσφυγας από την Κιλικία, και η οικογένεια του Καραγκιόζη η γυναίκα του οι Αγλαϊα και οι τρεις γιοι με την ονομασία «Κολλητήρια»: το καθαυτό Κολλητήρι, ο Κοπρίτης και ο Σκορπιός.

     Το στυλ των φιγούρων εξελίσσεται με την πάροδο των χρόνων. Αρχικά, γνωρίζουμε αυτές με τον Τούρκικο χαρακτήρα που εισήγαγε ο Βραχάλης και στην συνέχεια αυτές από χαρτόνι που χρησιμοποιούνται από τον Μίμαρο. Ακόμη, υπάρχουν οι φιγούρες που ανήκουν στον νέο Αθηναϊκό τύπο, μεταβαλλόμενες μ’ ένα τέχνασμα, που τους επέτρεπε να γυρίσουν απ’ τα πλάγια. Αντίστοιχα, τα κουστούμια της πρώτης κατηγορίας είναι Τουρκικά, της δεύτερης έχουν ένα στυλ Ελληνοτουρκικό και της τρίτης έχουν έναν βαλκανικό χαρακτήρα.

      Σχετικά με την μουσική, η ορχήστρα παίζει κατά την διάρκεια της εισαγωγής και των διαλειμμάτων.Συνοδεύει τους χορούς και καμιά φορά το τραγούδι. Αυτή η μουσική έχει την καταγωγή της στις ελληνικές βουκολικές μελωδίες και διατήρησε την ζωντάνια των αγροτικών χορών. Τα τραγούδια του Καραγκιόζη μαρτυρούν αντίθετα απ’ την μουσική την ανατολική τους καταγωγή. Κάποιες φορές δεν υπήρχαν μουσικοί μισθωμένοι για τις παραστάσεις και ο Καραγκιοζοπαίκτης συνόδευε μόνος του τα τραγούδια με ένα μπουζούκι.  Σε ό,τι έχει να κάνει με τον φωτισμό, το πρωτόγονο σύστημα με το λάδι είχε καταργηθεί και είχε αντικατασταθεί από τον ηλεκτρικό φωτισμό που παρουσίαζε πάντως σοβαρά μειονεκτήματα στην σκηνή.

      Σε συνέντευξή του ο Καραγκιοζοπαίκτης Παντελής Μελίδης αναφέρθηκε στις τρεις σχετικά με την καταγωγή του Καραγκιόζη. Η πρώτη μιλάει για μια ιστορία στην Μικρά Ασία που ήταν χωρισμένη σε δουκάτα τότε, και την εμφάνιση ενός προσώπου πολύ έξυπνου με πηγαία έμπνευση και ευθυμία του Καρά-γκεζ που είχε προσληφθεί από τον αρχιτέκτονα του Δούκα τον Χατζη-Αβάτ, για δουλειά. Σύμφωνα με την δεύτερη παράδοση κατά τον Μελίδη, στα μέσα του 19ου αιώνα ζούσε στην Κίνα ένας Έλληνας από την Ύδρα ο Μαυρομάτης. Είχε βρεθεί χωρίς δουλεία μέχρι που έκοψε από χαρτόνι την φιγούρα του Μπερτόλδου, του οποίου η Κωμωδία έπεσε στα χέρια του, και μερικές τερατώδεις ανθρώπινες εικόνες έδωσε το όνομά του στο κύριο πρόσωπο, δηλαδή τον Κάρα-Γκεζ (μαύρο-μάτι). Η τρίτη παράδοση αναφέρεται στην ιστορία του Ζακόμπ που για να ζήσει και να εκδικηθεί κυρίως τον Αλή Πασά δημιουργεί ένα θέατρο με φιγούρες από χαρτόνι που πηγαινοέρχονται πίσω από ένα άσπρο πανί που φωτίζεται εσωτερικά, με θέμα τα σκάνδαλα της αυλής του Αλή Πασά.

     Τέλος, γίνεται λόγος στο βιβλίο για την εξέλιξη του ρεπερτορίου, καθώς μαθαίνουμε ότι ο Μίμαρος προσάρμοσε στην σκηνή του Καραγκιόζη 30 έως 40 λαϊκούς θρύλους, ενώ πάνω στο πρωτότυπο που άφησε αναπτύχθηκε η φαντασία των διαδόχων. Επιπλέον, ανήγγειλε τις παραστάσεις του προφορικά και όχι με αφίσες. Κάτι πάντως που συνέβαινε συχνά ήταν το γεγονός πως το ίδιο έργο θα μπορούσε να έχει άλλο όνομα αν το έπαιζε άλλος Καραγκιοζοπαίκτης πράγμα που μπέρδευε και το κοινό πολλές φορές.

σάρωση0009

 

Νάσος Γεωργούλιας

Advertisements

Ένα σχόλιο στο ΤΖΟΎΛΙΟ ΚΑΪΜΗ – Ο ΚΑΡΑΓΚΙΌΖΗΣ

  1. Νάσο, όμορφο το κείμενό σου και επιμελημένο ως προς την εμφάνιση και την ορθογραφία. Μπράβο! Οι φωτογραφίες από πού προέρχονται; Είναι από την εικονογράφηση; Μάλλον όχι. Δεν έχεις κάτι από το ίδιο το βιβλίο;

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s