Ο ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ ΣΤΗΝ 7η ΤΕΧΝΗ (Μέρος 3ο)

ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ

«Ο ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ» (1975)

της Ελένης Βουδούρη 

    Με τον «Καραγκιόζη» της Βουδούρη, το έτος 1975, ο κινηματογράφος αντιμετωπίζει για πρώτη φορά τον Καραγκιόζη, επισήμως από την οπτική γωνία του ντοκιμαντέρ και όχι της μυθοπλασίας. Το ντοκιμαντέρ αυτό, πολύ πρωτότυπο και φιλόδοξο για την εποχή του, είχε ως θέμα του την ιστορική πορεία της τέχνης του Θεάτρου Σκιών (μετά από την Επανάσταση του 1821) και τις κοινωνιολογικές διαστάσεις αυτής της πορείας, παράλληλα με το βίο του ελεύθερου νεοελληνικού κράτους. Η Βουδούρη συνεργάστηκε κυρίως με τον Κορίνθιο καραγκιοζοπαίχτη Σάββα Γκιτζάρη, όπως επίσης και με τους Σωτήρη και Ευγένιο Σπαθάρη, Μάνθο Αθηναίο και Μίμη Μάνο-Αθανασίου. Το ντοκιμαντέρ της, σε γενικές γραμμές, αντιμετωπίστηκε με θετικά σχόλια από την τότε κριτική. Αναλυτικότερα, παραθέτω στη συνέχεια ένα απόσπασμα κριτικής για το έργο της Βουδούρη από τον τύπο εκείνης της εποχής, μιας και δυστυχώς δεν βρήκα κάποιο απόσπασμα του ντοκιμαντέρ στο διαδίκτυο:

     «Ο “Καραγκιόζης” προδίνει στην τεχνική και στη δομή του ότι είναι η πρώτη κινηματογραφική δουλειά της Λένας Βουδούρη. Και βέβαια δεν θα μπορούσε να πει κανείς ότι μας πληροφορεί για την προέλευση και την εξέλιξή του, για τους καλλιτέχνες που τον προήγαγαν, από τον Μίμαρο έως τον Σπαθάρη, για την τεχνική του, για την ποικιλία του και τη διαμόρφωση των ηρώων του, για την αισθητική του. Όμως, επιλέγει μια λύση με τόλμη και την τηρεί με συνέπεια ως το τέλος. Θα μας δείξει παραστάσεις του Καραγκιόζη σε συσχετισμό με την παράλληλη ιστορική και ιδίως κοινωνική εξέλιξη της πατρίδος μας, όπως και με διάφορα στοιχεία της κοινωνικής ψυχολογίας του Έλληνα και των ζωτικών του μύθων. Με τη βοήθεια κειμένων του Κορδάτου, του Καρανικόλα, του Φίλια κ.ά., βρίσκει την ευκαιρία να εικονογραφήσει το φεουδαρχικό κόσμο των τσιφλικάδων ή το πέρασμα στο μονοπωλιακό καπιταλισμό και τα αποτελέσματα της οικονομικής κρίσεως του 1929. Όμως, το πιο πολύτιμο υλικό είναι ίσως οι παραστάσεις του Ευγένιου Σπαθάρη, η σύντομη παρακολούθηση “από μέσα” της δουλειάς του Μάνθου Αθηναίου, η φευγαλέα όψη του χαμένου πια Σωτήρη Σπαθάρη. Το άφθαστο λαϊκό χιούμορ και μαζί η συγκίνηση μεταδίδονται από την οθόνη. Και μια στιγμή καθαρής μαγείας: Ο τελευταίος “χορός” του Καραγκιόζη με τη συνοδεία της λατέρνας. (…) Από τις ταινίες μεγάλου μήκους, το κοινό υποδέχθηκε με ενθουσιασμό τον “Καραγκιόζη” της Λένας Βουδούρη, έργο που δεν περιορίζεται στην ιστορία του Θεάτρου Σκιών, αλλά αναφέρεται και στην ιστορία της Ελλάδας από την Τουρκοκρατία και ύστερα, με πίνακες, άρθρα, ζωγραφιές, σκίτσα και, φυσικά, τον Καραγκιόζη που ερμηνεύει χωρίς ποτέ να ψευτίζει το κλίμα της εποχής, με απίστευτο θάρρος παρά τη συμβατική δειλία τού κυρίως πρωταγωνιστή του. Κρίμα που ο ήχος -μέσα από μικρόφωνα;- δεν είναι τέτοιος, ώστε να διακρίνονται τα λόγια των αποσπασμάτων από έργα του Καραγκιόζη Θωμάς Αγραφιώτης που το έργο παραθέτει με θαυμαστή ικανότητα επιλογής. Συγκινητικότατα επίσης τα μέρη που μας παρουσιάζει παλιούς καραγκιοζοπαίχτες και ιδιαίτερα -ίσως γιατί τους γνωρίσαμε σε τραγικές μέρες- ανθρώπους σαν τον Σωτήρη και τον Ευγένη Σπαθάρη» (Αθ. Φωτιάδη, Καραγκιόζης ο πρόσφυγας, εκδ. Gutenberg, Αθήνα 1977, σ. 281-282).

     Φυσικά, χάριν ιστορικής αντικειμενικότητας οφείλω να αναφέρω και τις αρνητικές κρητικές. Οι αρνητικές κριτικές επισήμαναν: α) τις σχηματικές και βεβιασμένες συνδέσεις ανάμεσα στη θεματολογική παρουσίαση και την κοινωνικοπολιτική έρευνα του Καραγκιόζη, β) την έλλειψη συνοχής της ταινίας σαν ολότητα, γ) την επαναληπτικότητα και τη σχετική φλυαρία κατά την πορεία της αφήγησης, ως προς την αντιστικτική παράθεση της ιστορίας του Καραγκιόζη και της ελληνικής ιστορίας μετά από την Επανάσταση του 1821, δ) τα κενά κατά την αφήγηση που ενδεχομένως να οφείλονταν και σε πιθανές οικονομικές δυσκολίες της παραγωγής, ε) την έλλειψη μιας παρουσίασης για το «πώς λειτουργεί ο Καραγκιόζης στο αναπαραστατικό πια επίπεδο», ενώ στ) είχε επισημανθεί από εφημερίδα της εποχής η (εκ των υστέρων βεβαίως) πρόταση το ντοκιμαντέρ αυτό να «περικλειόταν στην κατηγορία του έργου μικρού μήκους», προκειμένου να είχαν απαλειφθεί ευκολότερα τα όποια αρνητικά στοιχεία.

 

«ΠΟΥ ΤΟ ΠΑΕΙ Ο ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ» (2013)

του Λευτέρη Ξανθόπουλου

 https://www.youtube.com/watch?v=_yY5zh6sBjM

     Ο Λευτέρης Ξανθόπουλος έχει γυρίσει περισσότερες από σαράντα ταινίες, μικρού και μεγάλου μήκους και ντοκιμαντέρ, χάρη στις οποίες έχει αποσπάσει πολλά βραβεία, τόσο στην Ελλάδα όσο και εξωτερικό. Μια από τις σημαντικότερες θεματικές του είναι αυτή που αναφέρεται στην τέχνη του νεοελληνικού Θεάτρου Σκιών και στην οποία έχει αφιερώσει μία από τις σημαντικότερες δημιουργίες του, την ταινία «Ο Δραπέτης» (1991). Πάνω στην τέχνη του Καραγκιόζη, όμως, έχουν αφιερωθεί και πολλά από τα ντοκιμαντέρ του Λευτέρη Ξανθόπουλου, με πιο πρόσφατη περίπτωση το ντοκιμαντέρ της τηλεοπτικής εκπομπής «Παρασκήνιο» της ΕΡΤ, με τίτλο «Πού το πάει ο Καραγκιόζης», που προβλήθηκε για πρώτη φορά το βράδυ της Δευτέρας 15 Απριλίου 2013, στη συχνότητα της ΕΤ-1.

     Το συγκεκριμένο ντοκιμαντέρ δεν ασχολείται με το παρελθόν αλλά με το παρόν της τέχνης. Μέσα από τους τρεις καραγκιοζοπαίχτες που εμφανίζονται στην ταινία (Τάσος Κώνστας, Άθως Δανέλλης και Πάνος Καπετανίδης) βλέπουμε το θέατρο σκιών μέσα από τα μάτια του σύγχρονου καραγκιοζοπαίχτη. Παρατηρούμε την αφοσίωση των τριών  καραγκιοζοπαιχτών και τις ενέργειές τους πίσω από τον μπερντέ. Βλέπουμε πώς ο καραγκιοζοπαίχτης, όπως ο οποιοσδήποτε θεατρικός ηθοποιός, κόβει επαφή με τον παρόντα χρόνο, έχει δηλαδή επαφή μόνο με το κοινό κάτω και εμψυχώνει τις φιγούρες του. Υπάρχει μόνο ο χρόνος του έργου, δηλαδή της παράστασης, αλλά και ο χωροχρόνος των θεατών, οι οποίοι θεατές στέλνουν τα μηνύματα. Ο καραγκιοζοπαίχτης εισπράττει αυτά τα μηνύματα αλληλεπιδρά με το κοινό του. Παρατηρούμε αυτούς τους καλλιτέχνες που με το που ξεκινά η παράσταση αλλάζει ενστικτωδώς η στάση του σώματός τους και η έκφραση του προσώπου τους και ουδεμία σημασία δίνουν στην κάμερα που τους παρακολουθεί.

     Στην ενότητα του Τάσου Κώνστα, βρίσκουμε το καραγκιοζοπαίχτη στα παρασκήνια της παράστασης «Ξυπόλυτο Τάγμα». Εντύπωση προκαλεί ότι ο καραγκιοζοπαίχτης με τις φιγούρες του και το θίασο της παράστασης βγαίνει από το θέατρό του και κάνουν την εμφάνισή τους στην πλατεία συντάγματος. Τα πρόσωπα των ανθρώπων που βρίσκονταν εκείνη την ώρα σε αυτό το σημείο στολίστηκαν με ειλικρινή χαμόγελα.

     Στο δεύτερο μέρος του ντοκιμαντέρ, με τον Άθω Δανέλλη, η ταινία μας πηγαίνει στην έκθεση του Κώστα Μάνου, στην ελληνοαμερικάνικη ένωση. Άλλωστε ο Κώστα Μάνος είναι ένας από τους πολλούς μάστορες που αναφέρεται ο Άθως Δανέλλης. Ακούγοντας τα λόγια του και τα τόσα ονόματα των παλαιότερων καραγκιοζοπαιχτών, συνειδητοποιούμε ότι ο Καραγκιόζης δεν διδάσκεται σε σχολεία, όπως λέει κι ο ίδιος ο σκηνοθέτης της ταινίας, αλλά μαθητεύετε από τον μάστορα στους μαθητές του.

     Στο τελικό μέρος της ταινίας, συναντάμε τον Πάνο Καπετανίδη, στην δραματική σχολή «Μέλισσα», όπου διδάσκει ο σκηνοθέτης της ταινίας, να παρουσιάζει την τέχνη του. Τα λόγια του καραγκιοζοπαίχτη μας δίνουν να καταλάβουμε πως ο καραγκιοζοπαίχτης είναι και ηθοποιός την ίδια ώρα, ότι η φιγούρα μπορεί να αποτελέσει προέκταση της προσωπικότητάς του, και μάλιστα πολύπλευρη όπως αναφέρει ο Τάσος Κώνστας στο πρώτο μέρος της ταινίας.

    «Που το πάει ο Καραγκιόζης» είναι ο τίτλος της ταινίας, σε αυτό το ερώτημα, απάντηση δίνεται από συνέντευξη του σκηνοθέτη στην εφημερίδα του σωματείου καραγκιοζοπαιχτών: «Ο Καραγκιόζης είναι ένας ταπεινός άνθρωπος. Από λούμπεν μέχρι, στην καλύτερη περίπτωση, να γίνει μικρομεσαίος. Δεν είναι, όμως, αυτή η τάξη που μας κυβερνάει. Δεν τον θέλουν τον Καραγκιόζη. Τον θέλουν μεν κάποιοι καλλιτέχνες και κάποιοι φωτισμένοι άνθρωποι, σαν τον Τσαρούχη ή τον Εγγονόπουλο, στο παρελθόν. Δεν τον θέλει, όμως, η άρχουσα τάξη. Ο Καραγκιόζης, όπως και ο καραγκιοζοπαίχτης, είναι πάντοτε κυνηγημένος. Η εξουσία δεν θέλει να της θυμίζουμε ότι υπάρχει, στη ζωή μας, αυτός ο άνθρωπος. Για αυτόν το λόγο, ο Καραγκιόζης θα είναι πάντα «αντί» και απέναντι. Και αυτή είναι η δύναμή του. Αν τον υιοθετήσει η  άρχουσα τάξη, θα τον καταστρέψει. Όπως ακριβώς η εξουσία έχει καταστρέψει και κάθε μορφή τέχνης που έχει προσπαθήσει να πάρει μαζί της. Θα τον εξαφανίσει. Καλύτερα, λοιπόν, ο Καραγκιόζης να παραμείνει πάντοτε ο αντίλογος, αυτός που θα κοροϊδεύει την εξουσία. Να είναι πάντοτε απέναντι ο Καραγκιόζης και αυτός ο ρόλος πρέπει να του επισημανθεί και ακόμα περισσότερο σήμερα. Ότι δηλαδή ο Καραγκιόζης είναι πάντα κόντρα στο σύστημα, στο οποιοδήποτε σύστημα, είτε αυτό είναι το ατομικό σύστημα, π.χ. το ατομικό σύστημα του Χατζηαβάτη, είτε είναι το σαράι, δηλαδή η εξουσία. Δεν είναι απλώς μια δηλωμένη κόντρα. Είναι κόντρα μέσα από αυτά που κάνει και με τον τρόπο που ζει. Για το λόγο αυτό, είναι μια εξέχουσα ποιητική μορφή ο Καραγκιόζης. Και ο τίτλος της εκπομπής είναι ανοιχτός και δεν έχει ερωτηματικό.» (Ο Καραγκιόζης μας, Τεύχος 71, σελ.19).

 

     Παρακολουθώντας της προαναφερθείσες ταινίες, παρατηρεί κανείς ότι στις περισσότερες από αυτές, το μήνυμά για την τέχνη της σκιάς είναι κατά κύριο λόγο πεσιμιστικό. Προσωπικά πιστεύω ότι οι προφητείες τους διαψεύσθηκαν, ο Καραγκιόζης αργεί, τουλάχιστον για την ώρα, να μετατραπεί σε μουσειακή τέχνη. Κλείνοντας θα ήθελα να παραθέσω ένα απόσπασμα από συνέντευξη του Λευτέρη Ξανθόπουλου για τους νέους καραγκιοζοπαίχτες, το οποίο είναι αρκετά ελπιδοφόρο για την τέχνη του θεάτρου σκιών: «Πρόκειται για νέα παιδιά, πολύ σύγχρονα παιδιά, με σύγχρονη ενδυμασία και εμφάνιση, τα οποία, αν τα έβλεπε κανείς έξω, δεν θα μπορούσε ίσως να φανταστεί ότι είναι τόσο πολύ δοσμένα και αφοσιωμένα στην τέχνη του Θεάτρου Σκιών. Αυτό είναι σαν μια κυψέλη (ενν. το Θέατρο Σκιών), η οποία μαζεύει όλον αυτόν τον κόσμο. (…) Αυτά τα νέα πρόσωπα, λοιπόν, έκαναν πολύ μεγάλη εντύπωση και πολύς κόσμος δεν το περίμενε αυτό. Δεν περίμενε δηλαδή να υπάρχει ένα τέτοιο ρεύμα από τη νέα γενιά στην τέχνη του Καραγκιόζη.» (Ο Καραγκιόζης μας, Τεύχος 71, σελ.20).

Νίκος Σκαμάγκας

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s