Η σκιά μέσα μας

Ξεκινώντας, θα ήθελα να αναφέρω οτι πάντοτε θεωρούσα το λαϊκό θέαμα, ονόματι «Καραγκιόζης«, αξιοπρόσεκτο, ιδιαίτερα διασκεδαστικό και εκπαιδευτικό για κάθε ηλικία. Η αλήθεια είναι όμως οτι δεν  μου είχε δοθεί η ευκαιρία να το αξιολογήσω με τον τρόπο που επιθυμούσα, αλλά και να το επεξεργαστώ με τον ανάλογο τρόπο. Έτσι, επέλεξα ένα βιβλίο που με παρακίνησε σε αυτή τη διαδικασία και δεν είναι άλλο από την «Ιστορία του Καραγκιόζη» του Παναγιώτη Π. Καλονάρου.

Αρχικά, θα ήθελα να επισημάνω οτι ο Καραγκιόζης παρά τα ελαττώματά του, έχει υπάρξει πρώτα απ’ όλα και πάνω απ’ όλα μαχητής της ζωής. Παρά το κωμικό του χαρακτήρα του, μπορεί με μεγάλη ευκολία να χαρακτηριστεί  πατριώτης από τους λίγους και αυτό χάρη στους πολέμους, που με το δικό του μοναδικό τρόπο έχει συμβάλλει, απαλύνοντας την κατάσταση. Πόλεμοι, μεταξύ των οποίων και του 1821, Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος κ.ά. Δυστυχώς όμως η παρουσία και η συμβολή του θαρραλέου αυτού ήρωα στην ελληνική λαϊκή ζωή, δεν αποτέλεσε και ποτέ ιδιαίτερα θέμα μελέτης από την ελληνική κοινωνία.

Το θέμα της διάσωσης του Καραγκιόζη παραμελήθηκε, δεν εκτιμήθηκε, ούτε κι επεξεργάστηκε με τον τρόπο που του άρμοζε. Χάθηκαν σημαντικές πληροφορίες, δηλώσεις και γεγονότα επάνω σε αυτό και μαζί με αυτό «χάθηκε» και ο καθρέφτης της τότε ελληνικής ζωής, αφού ο πειναλέος αυτός χαρακτήρας τον εξέφραζε σε μεγάλο βαθμό. Οι μικρές και ελλιπείς δημοσιεύσεις, οι ασήμαντες και ανούσιες παραστάσεις και περιγραφές δεν στάθηκαν αρκετές για να περιγράψουν και να περισώσουν το μεγαλείο του. Έτσι η ιδέα της διάσωσης του ήταν σε μεγάλο βαθμό, αν όχι αποκλειστικά, καθαρά θέμα του ελληνικού κοινού. Αντιθέτως, σε χώρες όπως η Αγγλία και η Γαλλία, έχουν γίνει αξιοσημείωτες και μεγάλες σε έκταση μελέτες για τους εθνικούς τους ήρωες. Το ίδιο συμβαίνει και με τον τούρκικο Καραγκιόζη.

Όσον αφορά τον Καραγκιόζη στην Τουρκία, θεωρείται από τους ανθρώπους της οτι υπήρξε πραγματικά και έδρασε μαζί με το φίλο του Χατζή Ιβάτ (ή Χατζή – Εϊβάτ). Με λίγα λόγια, είναι για τους Τούρκους ο,τι ο Διογένης για τους Έλληνες. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρουν οτι υπήρξαν φίλοι καλοί μεταξύ τους και μέσα στο κέφι έκαναν την πλάκα τους και την σάτυρά τους, μαζεύοντας γύρω τους το λαό προκειμένου να περάσει καλά και να γελάσει. Με τον προφορικό τρόπο λοιπόν πέρασε στο θέατρο. Μάλιστα, οι Τούρκοι επιθυμούν να κρατήσουν τόσο ζωντανή την ύπαρξη του Καραγκιόζη και να πιστέψουν στην οντότητά του, που υποστηρίζουν οτι ο τάφος του βρίσκεται στην Προύσσα. Παρ’ όλα αυτά δεν υπάρχουν αποδείξεις για την πραγματική του υπόσταση, γι’ αυτό κι εμείς δεν μπορούμε παρά να κάνουμε εικασίες.

Σχετικά τώρα με το όνομα του κεντρικού χαρακτήρα, Καραγκιόζ στην τουρκική γλώσσα σημαίνει μαυρομάτης και ουσιαστικά θέλει να τονίσει το μεγάλο μάτι του, που υποδηλώνει την ευδιαθεσία και το κωμικό στοιχείο του. Ακόμη, το κωμικό κομμάτι συνδυάζεται με τη στενοχώρια, την πίκρα κ.ά. (π.χ. παρά την πείνα, τη φτώχεια και τη μιζέρια του κεντρικού μας ήρωα, δεν υπάρχει κανένα εμπόδιο από το να τον κάνει να περάσει καλά και να ξεχαστεί από τα κύρια ζητήματα που τον απασχολούν). Εκείνο που αξίζει να σημειωθεί είναι οτι το θέαμα του Καραγκιόζη είναι ο «καθρέφτης» του λαού. Δηλαδή, με διαφορετικό τρόπο, με άλλα ήθη κι έθιμα αναπαριστάται η καθημερινή ζωή στην Τουρκία και με άλλα στην Ελλάδα. Γι’ αυτό και άλλωστε οι διαφορές μεταξύ τους είναι εμφανείς στο Θέατρο σκιών.

Κάτι που μου κίνησε το ενδιαφέρον και θα ήθελα να αναφέρω, είναι οτι το συγκεκριμένο θέαμα έχει βαθιά τις ρίζες του στη νευροσπαστική, που αποτελεί τομέα της μιμιτικής τέχνης. Πιο συγκεκριμένα, με την εγκατάσταση του στις χώρες της Εγγύς Ανατολής, το έδαφος υπήρξε γόνιμο προηγουμένως από τους μίμους, τους θαυματοποιούς και των νευροσπασττών των αρχαίων και μεσαιωνικών χρόνων (σε αντίθεση με τις χώρες της Άπω Ανατολής που δεν επηρρεάστηκαν). Σε αυτό το κομμάτι συνέβαλε και η ύπαρξη των Ελλήνων σε αυτά τα σημεία (π.χ. Μικρά Ασία), καθώς και η παράδοση που αναπτύχθηκε και διαδόθηκε εκεί. Εν τέλει μπορούμε να θεωρήσουμε οτι εφόσον λέγεται οτι ο ελληνικός Καραγκιόζης προήλθε από τον τούρκικο, με τον ίδιο τρόπο και ο τούρκικος προήλθε από την Αρχαία Ελλάδα και αποτελεί τον τελευταίο απόγονο των αρχαιοελληνικών νευρόσπαστων και θαυματοποιών. Δηλαδή θα μπορούσαμε να πούμε οτι αυτό λειτούργησε εν μέρει ως «αντιδάνειο».

Σπουδαία πρόσωπα του ελληνικού κόσμου που ξεχώρισαν στο Θέατρο σκιών υπήρξαν οι: Γιάννης Πράχαλος (γνωστός και ως Μπαρμπαγιάννης), ο Μίμης Σαρδούνης (Μίμαρος), Αντώνης Μόλλας κ.ά. Στον τελευταίο μάλιστα θα μπορούσαμε και να υποκλιθούμε, αφού πέρα από το γεγονός οτι προσέθεσε στον ελληνικό μπερντέ καινούριες φιγούρες, όπως εκείνες του Σταύρακα και του Νώντα, χάρισε κι ένα πνευματοηθικό κύρος, αλλά και μία ταπεινή παρουσίαση του Καραγκιόζη, που εώς τότε ήταν κυνικός. Με μεγάλη προσμονή ο Α. Μόλλας επιθυμούσε για τον ελληνικό λαό να αναπτυχθεί ραγδαία και να περάσει σε έναν καινούριο κόσμο, τον κόσμο των διανοούμενων, με απώτερο σκοπό να μελετηθεί το θέαμα αυτό επιστημονικά, με τον τρόπο δηλαδή που του άρμοζε.

Επιλογικά, θα ήθελα να παραθέσω ένα ποιητικό κομμάτι ενός αγνώστου Τούρκου που μου έκανε εντύπωση και συγκεφαλαιώνει μία αντίληψη ως προς το Θέατρο σκιών :  «Μοιάζουμε με τις σκιές, που περνούνε στον μπερντέ. Τις δημιουργεί ένα αμυδρό φως, που τρεμοσβήνει και μια αδύνατη φωνή τις εμψυχώνει. Έτσι είμαστε κι εμείς οι φτωχοί θνητοί. Είμαστε μια σκιά και μια αδύνατη φωνούλα. Έσβησε το καντήλι μας; Πάει και η σκιά μας. Και μαζί με αυτή σβήνει και η πνοή μας. Όλα εδώ κάτω στον ψεύτικο ντουνιά είναι άστατα κι όλα μηδέν. Τα πάντα ματαιότης.«

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s