ΥΠΟΚΟΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ. Ηλίας Πετρόπουλος

Εικόνα

  Μου δόθηκε να διαβάσω το βιβλίο του Ηλία Πετρόπουλου ‘Υπόκοσμος και καραγκιόζης’ και τολμώ να πώ οτι ενθουσιάστηκα με την επιλογή, που και μόνο απο τον τίτλο με προϊδέαζε για κάτι διαφορετικό,σκοτεινό και ανέγγιχτο από πολλούς,τον υπόκοσμο. Τώρα που έχω ολοκληρώσει την ανάγνωση συνειδητοποιώ τους λόγους που μπορεί να εμπνεύσουν έναν συγγραφέα να εμβαθύνει στον υπόκοσμο,στις ρίζες του, αλλά και στην σχέση που έχουν με το θέατρο σκιών.

  Ο Πετρόπουλος διερευνά τα προβλήματα του ελληνικού υποκόσμου και στρέφεται και σε άλλες πηγές,στις εξηγήσεις των καραγκιοζοπαιχτών, στις συλλογές φιγούρων και σε κείμενα με έμμεσες και σποραδικές πληροφορίες για τον υπόκοσμο και το θέατρο σκιών. Ξεκινώντας κάνει μια σύντομη ιστορική αναφορά στην νεοελληνική πραγματικότητα και στην επίσημη νεοελληνική ιδεολογία η οποία αναπτύσσεται παράλληλα, και της οποίας κύριο χαρακτηριστικό είναι η λογοκρισία που εκφράζει η πλειονότητα των ιστορικών και κοινωνιολόγων.Μια πτυχή της λογοκρισίας αυτής είναι η απουσία συστηματικών και μεθοδικών μελετών για την ύπαρξη, τη ζωή και τη λειτουργία του εν Ελλάδι υποκόσμου, που προϋπάρχει ακόμα κι απ’ την Ελληνική επανάσταση του 1821 με τους αντάρτες.Μέσα από διάφορα κείμενα της εποχής (Παπαδιαμάντης,ΡοΪδης,Χρηστομάνος,Μητσάκης,Θεοτόκης), ο Πετρόπουλος μας προσφέρει μια αναλυτική εικόνα του νεοελληνικού υποκόσμου και του ανθρώπου αυτού. Έπειτα παρουσιάζει με λεπτομέρεια τον χαρακτήρα του ληστή,του μάγκα,του νταή,του κουτσαβάκη,του τραμπούκου, ενώ σκιαγραφεί τον Σταύρακα(αλλά και τον Νώντα), φιγούρα που αποτελεί την τυποποιημένη συμπύκνωση ενός ανθρώπου του υποκόσμου. Μέσα απο αποσπάσματα διαφόρων θεωρητικών εργασιών, Ελλήνων και Τούρκων, καθώς και απο συνεντεύξεις και εξομολογήσεις καραγκιοζοπαιχτών μας παραθέτει πληροφορίες για τον καραγκιόζη,το θέατρο σκιών και των φιγούρων του υποκόσμου εμβαθύνοντας στην εμφάνιση, το ντύσιμο,τη γλώσσα,την ομιλία και την εν γένει συμπεριφορά της εκφραστικής φιγούρας του κουτσαβάκη, του Σταύρακα.

  Η λέξη ‘υπόκοσμος‘ αποδίδει την έννοια του κοινωνικού υπογείου. Ο Πετρόπουλος δεν κατηγορεί τον ελληνικό υπόκοσμο,αλλά μεταχειρίζεται τη λέξη με τρόπο καθαρό.Ο άνθρωπος του υποκόσμου αποκαλείται κουτσαβάκης στα τέλη του 19ου αιώνα και μάγκας στις αρχές του 20ου αιώνα. Το 1912-1922 μεταλλάσσεται η μορφή και συμπεριφορά του πρώτου σε μάγκα που τον απεικονίζει η φιγούρα του Νώντα(ντύνεται και φέρεται διαφορετικά). Ο Νώντας είναι δημιούργημα του Μώρου, είναι ο φίλος του Σταύρακα,μπαίνει στην σκηνή πάντα μαζί του.Έχει ψιλή φωνή και δεν υποχωρεί σε καβγάδες. Μέσα απο το βιβλίο θίγονται μάλιστα πέντε δύσκολα θέματα της εποχής που είχαν άμεση σχέση με τον ελληνικό υπόκοσμο: η αργκό,η υγιεινή,το χασίσι,το σέξ, και η σύσταση πληθυσμού.

  Ο τούρκικος karagoz σημαίνει μαυρομάτης ή γύφτος,αλλά υπάρχουν βέβαια πολλές ερμηνείες.Στην Ελλάδα έφτασε γύρω στο 1800 στα Γιάννενα. Ο Πετρόπουλος πιστεύει οτι το ελληνικό θέατρο σκιών κατάγεται απο τον τούρκικο καραγκιόζη και ξεπηδάει ακόμα και στις λεπτομέρειες του απο τον τούρκικο,δίνοντας ένα υποδεέστερο αποτέλεσμα.’Ο λεγόμενος ελληνικός καραγκιόζης δεν είναι παρά μια περιφερειακή μορφή του τούρκικου καραγκιόζη‘ δηλώνει.

  Όπως προαναφέρθηκε, ο ίδιος επικεντρώνεται στον Σταύρακα, αντίκρισμα του κουτσαβάκη και βασικό πρόσωπο στο ρεπερτόριο του Καραγκιόζη.Είναι ψευτοπαλικαράς,γυναικάς,καυγατζής,μπεκρής,αλλά καταφέρνει να γίνεται συμπαθής ενώ μιλάει αργκό.Δημιούργημα του Μώρου.Κύριο γνώρισμα του είναι οι απειλές, ενώ επίσης έχει μουστάκι,κομπολόι και μαχαίρι.Ο Σταύρακας είναι μια μέτρια φιγούρα,ενώ οι κουτσαβάκηδες είναι ψηλοί και ξερακιανοί.Κι άλλες φιγούρες αντικατοπτρίπουν τον υπόκοσμο της Ελλάδας:ο Νώντας,o Βαγγέλας, ο Κωτσαρίκας,ο Θέμης, ο Μητσάρας, οι μπουζουκτσήδες κ.α. Κανείς μελετητής δεν πρόσεξε τη μεγάλη γκάμα μάγκικων τύπων του καραγκιόζη,καθώς και την μεταξύ τους κυριαρχία.

 

  Εικόνα Σταύρακας        

 

o-nontas-karagkiozis-theatro-skion        Νώντας

 

  Τη δεκαετία του ’50 μέσα απ’ τα λαΪκά φυλλάδια που τυπώνονταν ο Σταύρακας ζαρώνει και αντιμετωπίζεται φολκλοριστικά με μια ισχυρή δόση υπερβολής , λίγα στοιχεία ανιχνεύονται που αφορούν τον υπόκοσμο, ενώ χάνεται και η βωμολοχία καθώς απευθύνονται σε παιδιά.Γενικά αυτά τα φυλλάδια αδυνατούσαν να αντικαταστήσουν μια παράσταση γιατί αφενός χανόταν η φλόγα του αυτοσχεδιασμού των καραγκιοζοπαιχτών στο χαρτί κι αφετέρου μέσα στις 30 τυπωμένες σελίδες ήταν αδύνατον να χωρέσει ένα συνηθισμένο έργο του θεάτρου σκιών, όταν μάλιστα υπήρχε παντοτινή λογοκρισία.Στον μαρασμό που ακολούθησε, την χαμένη αίγλη του θεάτρου σκιών προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν τόσο τα λαΪκά φυλλάδια όσο κι οι τηλεοπτικές εκπομπές.

  Θα πρότεινα ανεπιφύλακτα στον καθένα να διαβάσει αυτό το βιβλίο που σου αφήνει μια γεύση αλήθειας και μια αίσθηση οτι περνάς πίσω απο τον μπερντέ ανακαλύπτοντας μυστικά ενός ‘υπο’κόσμου που πολλοί ξεχνάνε την ύπαρξη του.Έναν κόσμο όμως που πάντα θα φροντίζει να σου θυμίζει σε κάθε θέαμα,σε κάθε ιστορία..ένας μάγκας,ένας αλήτης, ένας νταής,ένας ‘Σταύρακας’ που με το δικό του γνώρισμα θα προσδίδει ένα νέο χρώμα σε αυτήν.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ : Υπόκοσμος και καραγκιόζης. Ηλίας Πετρόπουλος.Εκδόσεις Νεφέλη 1996. σελ.6-151

Λίγα λόγια για τον Ηλία Πετρόπουλο: Ο Ηλίας Πετρόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928.Πνεύμα ανήσυχο και ερευνητικό, πολέμιος των ακαδημαϊκών και του κατεστημένου,ήταν ο πρώτος λαογράφος στην Ελλάδα που ασχολήθηκε με το «περιθώριο» και κατέγραψε πρόσωπα και πράγματα περιφρονημένα από την επίσημη ιστορία της χώρας του. Έζησε από κοντά ρεμπέτες, αλήτες, μάγκες, πόρνες και ομοφυλόφιλους, φυλακισμένους, συμμορίτες και καταδιωκόμενους, που έγιναν οι ‘ήρωες’ των βιβλίων του. Ακάματος συγγραφέας και ερευνητής έγραφε μέχρι το 2003 που πέθανε από καρκίνο. Σύμφωνα με τη διαθήκη του, το πτώμα του αποτεφρώθηκε και οι στάχτες του πετάχτηκαν στον υπόνομο.

 

   Εικόνα

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s